سیگنال های مرموز فضایی: 10 نمونه و واقعیت پشت آنها

سیگنال های مرموز فضایی همیشه پیام یک تمدن دوردست نیستند؛ گاهی رد یک ستاره فشرده یا حتی تداخل تجهیزات زمینی هستند. جذابیت این معماها در فاصله میان چیزی است که ثبت کرده ایم و چیزی که هنوز درباره آن نمی دانیم. با بررسی این پدیده ها همراه نجوافکت باشید.

منشا سیگنال های مرموز فضایی چیست؟

پاسخ برای همه سیگنال های رادیویی مرموز فضایی یکسان نیست. ستاره های نوترونی، محیط اطراف سیاهچاله ها و برهم کنش های مغناطیسی می توانند امواج رادیویی تولید کنند. گاهی نیز سیگنالی که ابتدا آسمانی به نظر می رسد، پس از بررسی به تجهیزات انسانی نسبت داده می شود. برای فهم سیگنال های فضایی ناشناخته باید سه وضعیت را از هم جدا کنیم:

تلسکوپ های رادیویی چگونه سیگنال دریافت می کنند؟

رادیوتلسکوپ ها امواج الکترومغناطیسی را با آنتن دریافت و به داده قابل پردازش تبدیل می کنند. بعضی از آنها دیش دارند و برخی از تعداد زیادی آنتن تشکیل شده اند. پژوهشگران با بررسی تغییرات داده در زمان و فرکانس، به دنبال یک منبع یا رویداد می گردند.

دریافت سیگنال های رادیویی از اعماق فضا به معنای شنیدن مستقیم صدا نیست. امواج رادیویی می توانند در خلا حرکت کنند؛ صدای معمولی برای انتشار به محیط مادی نیاز دارد. فایل های صوتی نجومی ممکن است حاصل تبدیل داده به محدوده شنیداری باشند. در بررسی یک سیگنال، موارد زیر به هم مرتبط هستند:

اهمیت این پرسش ها در پرونده BLC1 آشکار شد: شکل ظاهری سیگنال امیدوارکننده بود، اما مقایسه آن با داده های دیگر، منشا محلی را نشان داد.

بیشتر بخوانید: بزرگترین ستاره جهان

انفجار رادیویی سریع چیست؟

انفجار رادیویی سریع یا اف آر بی (FRB)، فورانی بسیار کوتاه از امواج رادیویی است که معمولا در مقیاس میلی ثانیه بررسی می شود. بسیاری از نمونه ها از فاصله های فراکهکشانی می آیند.

واژه انفجار به معنای اثبات نابودی منبع نیست. برخی منابع چندین بار فوران می کنند. همچنین ثبت یک فوران رادیویی از یک مگنتار، یعنی ستاره نوترونی با میدان مغناطیسی بسیار قوی، نشان داده است که دست کم بخشی از این پدیده ها می توانند منشا طبیعی داشته باشند.

تفاوت سیگنال طبیعی و مصنوعی در فضا

هیچ ویژگی منفردی، مصنوعی بودن یک سیگنال را ثابت نمی کند. باریک بودن پهنای باند، تغییر فرکانس یا نظم ممکن است ارزش بررسی داشته باشند، اما باید همراه با شواهد دیگر ارزیابی شوند.

BLC1 نشان می دهد که حتی ترکیب چند ویژگی جالب نیز برای اعلام کشف فناوری فرازمینی کافی نیست. در تحلیلی در سال 2021، نمونه های مشابه تداخل در فرکانس های دیگر به روشن شدن ماهیت آن کمک کردند.

10 نمونه از سیگنال های رادیویی مرموز فضایی و وضعیت علمی آنها

این فهرست از سیگنال های فضایی ناشناخته، رویدادهای کوتاه، منابع تکرارشونده و ساختارهای گسترده رادیویی را کنار هم قرار می دهد. همه آنها یک نوع پدیده نیستند و میزان شناخت ما از آنها نیز متفاوت است.

1. سیگنال واو (Wow! Signal)

احتمالا می پرسید سیگنال واو چیست؟ واو یک سیگنال رادیویی باریک باند بود که در 15 اوت 1977 با رادیوتلسکوپ گوش بزرگ (Big Ear)، وابسته به دانشگاه ایالتی اوهایو (Ohio State University)، ثبت شد. جری اهمن (Jerry R. Ehman) هنگام بررسی خروجی چاپی، کنار داده غیرمعمول عبارت «واو!» را نوشت.

سیگنال از جهت صورت فلکی قوس (Sagittarius) و نزدیک فرکانس خط هیدروژن ثبت شد. داده مشهور آن یک بازه 72 ثانیه ای را پوشش می دهد؛ این بازه به شیوه پیمایش آسمان توسط تلسکوپ مربوط است و لزوما مدت واقعی فعالیت منبع را نشان نمی دهد.

معنی کد 6EQUJ5 تغییر شدت سیگنال در نمونه های متوالی است. این رشته، متن یک پیام رمزگذاری شده نیست. همچنین داده تاریخی واو، فاصله قطعی منبع را تعیین نمی کند. بنابراین نسبت دادن آن به ستاره ای در فاصله مشخص، بدون شواهد تکمیلی، قابل اتکا نیست. پرسش اصلی همچنان شناسایی منبع و توضیح سازگار با مشخصات ثبت شده است.

بیشتر بخوانید: خطرناک ترین سیارات

2. انفجار رادیویی FRB 20220610A: فورانی با سفر هشت میلیارد ساله

این رویداد در ژوئن 2022 با آرایه رادیویی اسکاپ (ASKAP) در استرالیا ثبت شد. طبق گزارش سال 2023 رصدخانه جنوبی اروپا (ESO)، نور آن حدود هشت میلیارد سال در راه بوده تا به ما برسد.

تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) برای بررسی کهکشان میزبان به کار رفت. سپس مشاهدات تلسکوپ فضایی هابل (Hubble) که در ژانویه 2024 گزارش شد، محیطی شامل گروهی فشرده از کهکشان ها را آشکار کرد. پس این ادعا که «هیچ میزبان مشخصی پیدا نشده» درست نیست.

برآورد انرژی آن نیز باید دقیق بیان شود: این فوران در کمتر از یک میلی ثانیه، تقریبا معادل انرژی تابشی خورشید طی 30 سال آزاد کرد. همچنین فاصله زیاد و انرژی بالا به تنهایی ثابت نمی کنند که برای توضیح آن به قوانین فیزیکی کاملا جدید نیاز داریم.

3. سیگنال رادیویی پروکسیما قنطوری: معمایی با توضیح زمینی

BLC1 در داده های رصد سال 2019 از جهت پروکسیما قنطوری (Proxima Centauri) پیدا شد. داده ها با رادیوتلسکوپ پارکز (Parkes / Murriyang) و در چارچوب پروژه گوش دادن پیشگامانه (Breakthrough Listen) جمع آوری شده بودند.

باریک بودن سیگنال و تغییر فرکانس آن، پژوهشگران را به بررسی بیشتر ترغیب کرد. با این حال، مقاله سال 2021 به سرپرستی سوفیا شیخ (Sofia Sheikh) نشان داد که این رویداد حاصل تداخل رادیویی محلی بوده است.

اهمیت BLC1 در همین مسیر بررسی قرار دارد: یک نامزد جالب، پس از آزمون های دقیق کنار گذاشته شد. این پرونده نمونه کشف پیام بیگانگان نیست؛ بلکه نمونه ای از کارکرد درست اعتبارسنجی است.

4. حلقه های رادیویی عجیب چیست؟

حلقه های رادیویی عجیب (Odd Radio Circles / ORCs)، ساختارهای گسترده و کم نوری هستند که در تصاویر رادیویی به شکل حلقه دیده می شوند. برخلاف یک فوران چند میلی ثانیه ای، اینجا با تابش پخش شده در مقیاس بزرگ روبرو هستیم. رصدهای اسکاپ به شناسایی این گروه از ساختارها کمک کرده اند. ارتباط بعضی از آنها با کهکشان ها، توجه پژوهشگران را به جریان های خروجی گاز، فعالیت هسته کهکشان و موج های شوک جلب کرده است.

باید دقت داشته باشیم که شکل حلقه ای به خودی خود نشانه فناوری نیست. همچنین نمی توان همه این ساختارها را دایره های بی نقص با یک علت مشترک دانست. پژوهش ها همچنان رابطه شکل، محیط و سازوکار تولید تابش آنها را بررسی می کنند.

5. تپ های غول پیکر تپ اختر خرچنگ: منبع آشنا، تابش غیرعادی

منبع این تپ ها مشخص است: یک ستاره نوترونی چرخان در سحابی خرچنگ. آنچه پرسش ایجاد می کند، چگونگی تولید تپ هایی است که گاهی صدها تا هزاران برابر تپ های معمولی درخشان هستند.

پژوهش گزارش شده در سال 2021، با داده های ابزار نایسر (NICER) متعلق به سازمان ملی هوانوردی و فضایی آمریکا، ناسا (NASA) و رادیوتلسکوپ های زمینی انجام شد. پژوهشگران همزمان با تپ های رادیویی غول پیکر، افزایش تابش ایکس را نیز مشاهده کردند. این نتیجه نشان داد انرژی مرتبط با رویداد از برآوردهای مبتنی بر داده رادیویی به تنهایی بیشتر است. مسئله علمی، توضیح پیوند این تابش هاست؛ نه اثبات اینکه ستاره قوانین فیزیک را نقض کرده است.

6. سیگنال های رادیویی کوتوله های قرمز: سرنخی از برهم کنش مغناطیسی

تابش رادیویی ستاره جی جی 1151 (GJ 1151)، نمونه ای است که احتمال برهم کنش ستاره و سیاره را مطرح کرد. این سیگنال با آرایه رادیویی فرکانس پایین لوفار (LOFAR) بررسی شد.

در پژوهشی در سال 2020، ویژگی های تابش با سازوکاری شبیه فرایندهای مولد تابش شفقی سازگار دانسته شد. برهم کنش مغناطیسی یک سیاره نزدیک با ستاره، یکی از توضیح های پیشنهادی بود. این نتیجه، کشف فرستنده مصنوعی یا اثبات قطعی یک سیاره مشخص از روی همان سیگنال نبود. همچنین پژوهش اولیه برای توضیح داده ها، وجود سیاره ای با میدان مغناطیسی بسیار قوی تر از مشتری را الزامی نمی دانست.

7. انفجار لوریمر: چند میلی ثانیه در داده های بایگانی شده

انفجار لوریمر، با شناسه FRB 010724، نخستین نمونه منتشرشده از انفجارهای رادیویی سریع بود. دانکن لوریمر (Duncan Lorimer) و همکارانش آن را هنگام بررسی داده های پارکز شناسایی کردند و نتیجه را در سال 2007 منتشر کردند. خود رویداد در سال 2001 ثبت شده بود. پالس کمتر از پنج میلی ثانیه طول داشت و ویژگی پراکندگی آن، منشا خارج از کهکشان راه شیری را مطرح می کرد.

پراکندگی یعنی بخش های مختلف موج، بسته به فرکانس، با تاخیرهای متفاوت به ما می رسند. این اثر درباره مواد موجود در مسیر سرنخ می دهد، اما به تنهایی آدرس دقیق کهکشان میزبان را مشخص نمی کند. ارزش این کشف در آشکار کردن یک گروه تازه از رویدادهای رادیویی بود؛ نه اینکه همه انفجارهای مشابه از ابتدا یک منشا قطعی داشته باشند.

8. تغییرات رادیویی کمان ای ستاره: فعالیت گاز در کنار سیاهچاله

کمان ای ستاره (Sagittarius A*)، سیاهچاله مرکزی کهکشان راه شیری است. تابش متغیری که از این ناحیه می بینیم، به مواد و میدان های مغناطیسی اطراف سیاهچاله مربوط می شود؛ نه نوری که از درون افق رویداد خارج شده باشد.

گزارش سال 2022 رصدخانه جنوبی اروپا، بر پایه مشاهدات آرایه میلی متری و زیرمیلی متری بزرگ آتاکاما، آلما (ALMA)، شواهدی سازگار با یک توده گاز داغ در گردش پیرامون سیاهچاله ارائه کرد. این مشاهدات از نقش میدان مغناطیسی در شراره ها پشتیبانی می کردند. پرسش درباره جزئیات حرکت گاز و تغییرات تابش باز است، اما این که هیچ مدل فیزیکی نمی تواند چنین رفتاری را توضیح دهد، توصیف دقیقی نیست.

9. فوران مگنتار کهکشانی: پیوند مستقیم با یک منبع طبیعی

مگنتار SGR 1935+2154 در آوریل 2020 فورانی رادیویی تولید کرد که به فهم منشا برخی انفجارهای رادیویی سریع کمک کرد. آزمایش نقشه برداری شدت هیدروژن کانادا، چایم (CHIME)، این رویداد را ثبت کرد. اهمیت آن، ارتباط مستقیم یک فوران کوتاه و پرقدرت با یک مگنتار در کهکشان خودمان بود. این کشف نشان داد مگنتارها می توانند فوران هایی مرتبط با خانواده انفجارهای رادیویی سریع تولید کنند. البته از یک نمونه نمی توان نتیجه گرفت که تمام منابع دوردست دقیقا همین سازوکار را دارند.

بیشتر بخوانید: 15 صورت فلکی پرطرفدار

10. منبع تکرارشونده با چرخه فعالیت: نظم بدون پیام

منبع FRB 180916.J0158+65 نشان داد که فعالیت بعضی منابع رادیویی می تواند الگوی دوره ای داشته باشد. گروه چایم در پژوهش سال 2020، چرخه ای حدود 16.35 روز را گزارش کرد. اما این عدد به معنی ارسال یک پالس دقیق در هر 16 روز نیست. فوران ها در پنجره هایی از چرخه فعالیت مشاهده می شدند و فاصله میان تک تک آنها الزاما منظم نبود. سیگنال های رادیویی تکرارشونده فرصت بیشتری برای بررسی منبع فراهم می کنند. با این حال، دوره ای بودن ممکن است از فرایندهای طبیعی، هندسه سامانه یا تغییر شرایط انتشار ناشی شود و به تنهایی نشانه پیام هوشمند نیست.

آیا سیگنال های فضایی پیام موجودات فرازمینی هستند؟

هیچ یک از نمونه های این فهرست، شاهد تاییدشده یک پیام هوشمند فرازمینی نیست. بعضی منشا طبیعی دارند، بعضی هنوز پرسش های حل نشده دارند و BLC1 به تداخل زمینی نسبت داده شده است.

جستجوی هوش فرازمینی، ستی (SETI)، به دنبال شواهد قابل آزمون از فناوری فراتر از زمین است. پروژه ستی در خانه (SETI@home) نیز برای تحلیل داده های رادیوتلسکوپی از توان رایانه های داوطلبان استفاده کرده است. ثبت یک «نامزد بررسی» در چنین پژوهش هایی، با تایید وجود فرستنده هوشمند تفاوت دارد.

برای جدی شدن فرضیه فناوری فرازمینی، باید منشا انسانی بررسی شود، توضیح های طبیعی ارزیابی شوند و شواهد مستقل به دست بیاید. جذاب بودن یک الگو جای این مراحل را نمی گیرد. سیگنال های فضایی ناشناخته ارزش مطالعه دارند، حتی اگر سرانجام توضیح آنها یک فرایند طبیعی باشد. کشف سازوکار تازه در یک ستاره هم دستاورد علمی است.

چگونه خبر سیگنال های اسرارآمیز از اعماق فضا را ارزیابی کنیم؟

بهترین راه، دنبال کردن مسیر خبر تا پژوهش اصلی است. برای خواندن یک خبر درباره سیگنال های رادیویی مرموز فضایی، پرسش های زیر به تصمیم شما درباره اعتماد کردن یا بازنشر آن کمک می کنند:

1. نام یا شناسه رویداد چیست؟ خبر باید چیزی فراتر از دریافت یک سیگنال عجیب ارائه کند.
2. کدام ابزار آن را ثبت کرده است؟ نام رصدخانه و گروه پژوهشی باید مشخص باشد.
3. تاریخ رصد و انتشار چه زمانی است؟ بازنشر یک خبر قدیمی، کشف تازه محسوب نمی شود.
4. چه چیزی واقعا شناسایی شده است؟ جهت آسمانی، کهکشان میزبان و سازوکار تولید، سه موضوع متفاوت هستند.
5. آیا تداخل بررسی شده است؟ یک نامزد جالب ممکن است پس از تحلیل کنار گذاشته شود.
6. پژوهش چه میزان اطمینان دارد؟ «سازگار با یک فرضیه» را نباید به «اثبات قطعی» تبدیل کرد.

برای تمرین، بخش مربوط به BLC1 را با چکیده مقاله منبع مقایسه کنید. ببینید چگونه یک سیگنال امیدوارکننده، پس از بررسی داده های بیشتر، توضیح متفاوتی پیدا می کند.

اشتباهات رایج در روایت سیگنال های مرموز فضایی

بیشتر سوءبرداشت ها از جابجا کردن معنای اصطلاحات علمی آغاز می شوند. چند تمایز ساده، تصویر دقیق تری از این خبرها می سازد.

• فضایی را با ساخته بیگانگان یکی ندانیم. یک ستاره هم منبع فضایی است.
• ناشناخته را معادل بی توضیح نگیریم. ممکن است چند توضیح قابل آزمون وجود داشته باشد.
• کد ثبت داده را پیام نخوانیم. رشته واو شدت سیگنال را نمایش می دهد.
• فاصله و زمان سفر نور را جای هم ننشانیم. در مقیاس کیهانی، انبساط جهان این رابطه را پیچیده می کند.
• ندیدن تکرار را اثبات تکرارناپذیری ندانیم. زمان رصد، حساسیت ابزار و محدوده فرکانسی بر شانس کشف اثر دارند.
• عنوان هیجان انگیز را نام علمی فرض نکنیم. یک تعبیر رسانه ای باید به رویداد و پژوهش مشخصی ارجاع دهد.

نتیجه گیری

سیگنال های مرموز فضایی مجموعه ای از معماهای یکسان نیستند. واو یک پرونده تاریخی باز است، BLC1 نمونه تداخل زمینی و انفجارهای رادیویی سریع، تپ های خرچنگ و تابش اطراف سیاهچاله ها، راه هایی برای مطالعه فرایندهای طبیعی کیهان هستند.

هنگام خواندن خبر بعدی درباره سیگنال های فضایی ناشناخته، ابتدا بپرسید: چه چیزی ثبت شده، چه چیزی توضیح داده شده و کدام بخش هنوز نامعلوم است؟ همین سه پرسش کمک می کنند شگفتی آسمان را حفظ کنیم و مرز میان مشاهده، فرضیه و ادعا را گم نکنیم.

سوالات متداول