مغز انسان چند درصد استفاده می شود؟ + 12 افسانه علمی که باورشان دارید

در این مقاله از نجوافکت علاوه بر بررسی حقیقت استفاده از مغز انسان، 12 افسانه علمی مشهور دیگر را بررسی می کنیم؛ باورهایی که سال ها در کتاب ها، رسانه ها و گفتگوهای روزمره تکرار شده اند، اما علم بسیاری از آنها را تایید نمی کند.

مغز انسان واقعا چند درصد فعال است؟

یکی از رایج ترین باورهای اشتباه درباره مغز این است که تنها 10 درصد آن فعال است و 90 درصد دیگر مانند یک ظرفیت پنهان منتظر کشف شدن باقی مانده است. این تصور جذاب است، اما با عملکرد واقعی مغز هماهنگ نیست.

مغز انسان مانند یک دستگاه ساده نیست که بخشی از آن همیشه روشن و بخش بزرگی خاموش باشد. این اندام از میلیاردها سلول عصبی تشکیل شده که در شبکه های مختلف با یکدیگر ارتباط دارند. هر منطقه از مغز وظیفه مشخصی دارد و بسته به فعالیتی که انجام می دهیم، میزان فعالیت بخش های مختلف تغییر می کند.

برای مثال، هنگام خواندن یک متن، فقط چشم ها کار نمی کنند. بخش هایی از مغز که مسئول پردازش تصویر، زبان، توجه، حافظه و معنا هستند همزمان درگیر می شوند. وقتی یک لیوان آب را بر می دارید، مغز باید اطلاعات بینایی را دریافت کند، فاصله را تشخیص دهد، حرکت عضلات را هماهنگ کند و فشار دست را تنظیم کند. این فرآیند ساده، حاصل همکاری چندین بخش مغز است.

شواهد تصویربرداری مغزی چه می گویند؟

امروزه دانشمندان می توانند فعالیت مغز انسان را با فناوری هایی مانند fMRI و PET بررسی کنند. این فناوری ها نشان داده اند:

• در خواب عمیق، مغز همچنان فعال است و فرآیندهای مهمی مانند تنظیم حافظه و پاکسازی مواد زائد متابولیک را انجام می دهد.
• هنگام استراحت، شبکه حالت پیش فرض مغز (Default Mode Network) فعال است و در پردازش خاطرات، خودآگاهی و فکر کردن نقش دارد.
• هنگام انجام فعالیت های روزمره، مجموعه ای از مناطق مختلف مغز با هم همکاری می کنند.

اگر بخش بزرگی از مغز واقعا بدون استفاده بود، آسیب دیدن آن نباید تاثیر زیادی روی عملکرد انسان می گذاشت. اما تجربه های پزشکی نشان می دهند حتی آسیب کوچک به بخش های مشخص مغز می تواند روی حافظه، حرکت، زبان یا احساسات تاثیر بگذارد.

بیشتر بخوانید: ناگفته هایی از رویای صادقه

چند حقیقت جالب درباره مغز انسان

مغز انسان یکی از پیچیده ترین ساختارهای شناخته شده در طبیعت است. در جدول زیر چند ویژگی جالب آن را آورده ایم:

مغز با وجود وزن کم، انرژی زیادی مصرف می کند. همین موضوع یکی از دلایلی است که دانشمندان باور دارند تمام بخش های آن برای عملکرد طبیعی بدن اهمیت دارند. یک اندام پرمصرف مانند مغز نمی تواند میلیون ها سال تکامل پیدا کند و بیشتر قسمت های آن کاملا بی استفاده باقی بمانند.

افسانه 10 درصد استفاده از مغز از کجا آمده است؟

این باور احتمالا ترکیبی از چند برداشت اشتباه است. یکی از ریشه های آن به صحبت های ویلیام جیمز (William James)، روانشناس دانشگاه هاروارد، درباره استفاده انسان از توانایی های ذهنی بازمی‌گردد. منظور او این نبود که انسان فقط 10 درصد از بافت مغز خود را استفاده می کند؛ بلکه درباره استفاده نکردن از تمام ظرفیت های ذهنی صحبت می کرد.

بعدها برخی برداشت های نادرست از پژوهش های کارل لشلی (Karl Lashley) درباره انعطاف پذیری مغز نیز به گسترش این تصور کمک کرد. در سال های بعد، کتاب ها، تبلیغات و فیلم های علمی تخیلی این ایده را جذاب تر کردند. فیلم لوسی (Lucy) محصول سال 2014 با بازی اسکارلت جوهانسون (Scarlett Johansson) یکی از نمونه هایی بود که این افسانه را دوباره در ذهن میلیون ها نفر زنده کرد. اما واقعیت علمی ساده است:

مغز انسان ظرفیت های ناشناخته زیادی دارد، اما این موضوع به معنی استفاده از تنها 10 درصد مغز نیست.

12 افسانه علمی که احتمالا هنوز باور دارید

در ادامه به 12 افسانه علمی دیگر می پردازیم که واقعیت ندارند.

1. افراد منطقی از نیمکره چپ و افراد خلاق از نیمکره راست استفاده می کنند

یکی از معروف ترین باورهای مربوط به مغز این است که انسان ها به دو گروه چپ مغز و راست مغز تقسیم می شوند. طبق این باور:

• نیمکره چپ مسئول منطق، تحلیل و ریاضیات است.
• نیمکره راست مسئول خلاقیت، هنر و احساسات است.

اما عملکرد واقعی مغز پیچیده تر است. هر دو نیمکره در بیشتر فعالیت های شناختی با هم همکاری می کنند. پژوهش های تصویربرداری مغزی نشان داده اند که انسان ها یک نیمکره کاملا غالب برای شخصیت یا استعدادهای خود ندارند.

برای مثال، هنگام نوشتن یک داستان، نیمکره چپ در پردازش زبان نقش دارد و نیمکره راست در درک استعاره، احساس و تصویرسازی ذهنی مشارکت می کند. جسم پینه ای (Corpus Callosum) دو نیمکره را به هم متصل می کند و امکان ارتباط سریع میان آنها را فراهم می سازد.

2. شکر باعث بیش فعالی کودکان می شود

بسیاری از والدین تجربه کرده اند که کودک بعد از خوردن شیرینی یا شکلات پرانرژی تر می شود و تصور می کنند دلیل آن شکر است. اما پژوهش های علمی این ارتباط مستقیم را تایید نکرده اند.

مطالعات بالینی نشان داده اند مصرف شکر به تنهایی باعث افزایش بیش فعالی در کودکان نمی شود. بخشی از این برداشت ممکن است به شرایط محیطی، هیجان مهمانی ها یا انتظار والدین مربوط باشد. برای مثال، اگر والدین فکر کنند کودکشان شکر مصرف کرده، ممکن است رفتارهای عادی کودک را پرتحرک تر ارزیابی کنند.

بیشتر بخوانید: بهترین جایگزین شکر و قند

3. آذرخش هرگز دو بار به یک نقطه برخورد نمی کند

این جمله یکی از معروف ترین باورهای اشتباه درباره رعد و برق است. بسیاری تصور می کنند اگر یک بار صاعقه به یک مکان برخورد کند، دیگر آن نقطه در آینده امن خواهد بود. اما واقعیت کاملا متفاوت است. آذرخش مسیرهایی را انتخاب می کند که مقاومت الکتریکی کمتری دارند. به همین دلیل ساختمان های بلند، برج ها و سازه های فلزی می توانند چندین بار هدف برخورد صاعقه قرار بگیرند.

یکی از نمونه های مشهور، ساختمان امپایر استیت (Empire State Building) در نیویورک است که بارها مورد اصابت صاعقه قرار گرفته است. این باور حتی می تواند خطرناک باشد؛ زیرا باعث می شود برخی افراد هنگام طوفان تصور کنند مکان هایی که قبلا صاعقه خورده اند، دیگر تهدیدی ندارند. در حالی که هیچ نقطه ای به دلیل برخورد قبلی، در برابر برخورد دوباره ایمن نمی شود.

4. انسان هنگام خواب عنکبوت می بلعد

احتمالا این جمله را شنیده اید که هر انسان در طول زندگی یا حتی هر سال، چند عنکبوت را هنگام خواب می بلعد. این ادعا یکی از مشهورترین افسانه های اینترنتی است، اما هیچ مدرک علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد چنین اتفاقی به صورت معمول رخ می دهد.

عنکبوت ها معمولا موجوداتی محتاط هستند و به لرزش، حرکت هوا، گرما و دی اکسید کربن حساسند. وجود یک انسان خوابیده برای بسیاری از آنها بیشتر شبیه یک محیط خطرناک است تا یک فرصت غذایی. باز شدن دهان هنگام خواب نیز به معنی جذب شدن عنکبوت ها نیست. این افسانه علمی نمونه ای جالب از قدرت انتشار اطلاعات ساختگی در فضای آنلاین است؛ ادعایی که بدون بررسی علمی بارها تکرار شده و به مرور شبیه یک حقیقت عمومی به نظر رسیده است.

بیشتر بخوانید: حشرات خطرناک جهان

5. شکستن بند انگشت باعث آرتروز می شود

بسیاری از افراد از کودکی شنیده اند که شکستن بند انگشت ها باعث خراب شدن مفاصل و ایجاد آرتروز می شود. اما صدای تق تق هنگام شکستن انگشت به دلیل شکستن استخوان یا آسیب دیدن غضروف نیست. این صدا معمولا به تغییرات فشار و آزاد شدن حباب های گاز در مایع مفصل مربوط است.

یکی از معروف ترین بررسی ها درباره این موضوع توسط دکتر دونالد آنگر (Donald Unger) انجام شد. او سال ها انگشتان یک دست خود را می شکست و دست دیگر را دست نخورده باقی گذاشت تا تفاوت میان آنها را بررسی کند. نتیجه نشان داد شکستن انگشت باعث ایجاد آرتروز نشده است. البته این موضوع به معنی بی ضرر بودن تمام رفتارهای مربوط به مفاصل نیست. فشار بیش از حد یا حرکات غیرطبیعی می توانند به بافت های بدن آسیب بزنند، اما صدای معمول شکستن انگشت به تنهایی عامل آرتروز شناخته نمی شود.

6. ماهی قرمز فقط چند ثانیه حافظه دارد

تصویر رایج از ماهی قرمز این است که موجودی با حافظه بسیار کوتاه است که هر چند ثانیه همه چیز را فراموش می کند. اما تحقیقات رفتاری نشان داده اند که این تصور اشتباه است. ماهی ها توانایی یادگیری دارند و می توانند الگوهای محیطی را به خاطر بسپارند. برای مثال، ماهی قرمز می تواند زمان غذا خوردن، مسیر حرکت در محیط و برخی نشانه های مشخص را یاد بگیرد.

مطالعات انجام شده نشان داده اند که حافظه ماهی ها بسیار طولانی تر از چند ثانیه است و آنها می توانند اطلاعات محیطی را برای مدت قابل توجهی نگه دارند. این افسانه احتمالا از مشاهده ساده رفتار ماهی در آکواریوم شکل گرفته است؛ اما حرکت تکراری یک حیوان همیشه به معنی ضعف حافظه آن نیست.

7. تراشیدن مو باعث ضخیم تر شدن آن می شود

یکی از باورهای رایج درباره مو این است که اگر مو یا ریش را بتراشیم، هنگام رشد دوباره ضخیم تر و تیره تر خواهد شد. اما اصلاح کردن، ساختار داخلی مو را تغییر نمی دهد. مو از ریشه رشد می کند و تراشیدن بخش بیرونی آن تاثیری روی سرعت رشد، رنگ یا قطر واقعی مو ندارد.

دلیل این تصور اشتباه این است که موی تراشیده شده نوک صاف دارد. موهای طبیعی معمولا نوک باریک تری دارند، اما موهای تازه اصلاح شده به دلیل سطح صاف، زبرتر و ضخیم تر احساس می شوند. به همین دلیل وقتی ریش چند روز بعد از اصلاح رشد می کند، ممکن است خشن تر به نظر برسد، اما واقعا ضخیم تر نشده است.

بیشتر بخوانید: موخوره چیست؟ بهترین روش های پیشگیری و درمان مو خوره

8. انسان فقط پنج حس دارد

در مدرسه معمولا یاد گرفته ایم انسان پنج حس اصلی دارد:

1. بینایی
2. شنوایی
3. بویایی
4. چشایی
5. لامسه

این تقسیم بندی برای آموزش ساده مناسب است، اما سیستم عصبی انسان بسیار پیچیده تر از این پنج مورد است. بدن انسان حس های دیگری نیز دارد که برای زندگی روزمره ضروری هستند. برخی از آنها عبارتند از:

عدد پنج بیشتر یک دسته بندی تاریخی است و تمام توانایی های حسی بدن انسان را توضیح نمی دهد.

9. بیشتر گرمای بدن از سر خارج می شود

احتمالا شنیده اید که حدود 70 درصد گرمای بدن از سر خارج می شود. این عدد بسیار معروف است، اما برداشت دقیقی از عملکرد بدن نیست. میزان از دست دادن گرما به مقدار سطح بدن بدون پوشش، شرایط محیطی و میزان عایق بودن لباس بستگی دارد.

اگر تمام بدن پوشیده باشد و فقط سر بدون پوشش باقی بماند، طبیعی است که مقدار بیشتری از گرما از همان قسمت خارج شود. اما این به معنی خاص بودن سر یا خروج بیشتر گرما از این بخش نیست. سر تنها یکی از بخش های بدن است و مانند دست یا پا در شرایط مشابه می تواند گرما از دست بدهد.

10. دیوار بزرگ چین از فضا دیده می شود

دیوار بزرگ چین یکی از مشهورترین سازه های انسانی روی زمین و از عجایب هفتگانه جدید است، اما این تصور که تنها سازه قابل مشاهده از فضاست، درست نیست. بسیاری از فضانوردان گزارش کرده اند که این دیوار بدون ابزار ویژه به راحتی دیده نمی شود.

دلیل اصلی، ابعاد ظاهری کوچک آن از فاصله زیاد است. عرض دیوار در مقایسه با فاصله مدار زمین بسیار کم است و با محیط اطراف خود ترکیب می شود. سازه هایی مانند مسیرهای بزرگراهی، شهرهای روشن در شب و برخی سازه های بزرگ معمولا راحت تر از فضا قابل تشخیص هستند.

11. خون داخل رگ ها آبی است

وقتی به رگ های روی پوست نگاه می کنیم، آنها آبی یا سبز دیده می شوند. همین موضوع باعث شکل گیری این تصور شده که خون داخل رگ ها آبی است. اما خون انسان همیشه طیف هایی از رنگ قرمز دارد:

• خون دارای اکسیژن بیشتر، قرمز روشن تر است.
• خون دارای اکسیژن کمتر، قرمز تیره تر است.

رنگ آبی رگ ها نتیجه نحوه عبور و بازتاب نور از پوست و بافت های بدن است، نه رنگ واقعی خون. چشم انسان نور را پس از عبور از لایه های مختلف بدن به شکل متفاوتی دریافت می کند و همین موضوع باعث می شود رگ ها آبی دیده شوند.

12. آدامس هفت سال در معده باقی می ماند

یکی از معروف ترین هشدارهای دوران کودکی این است: اگر آدامس را قورت بدهی، هفت سال در معده می ماند. این جمله درست نیست. بدن انسان نمی تواند برخی ترکیبات پایه آدامس را مانند غذاهای معمولی تجزیه کند، اما این به معنی باقی ماندن آن برای سال ها نیست. دستگاه گوارش مواد غیرقابل هضم را نیز مانند بخش هایی از فیبر غذایی از بدن عبور می دهد. بنابراین آدامس پس از مدتی از مسیر طبیعی گوارش دفع می شود و هفت سال در بدن باقی نمی ماند.

چرا مغز ما افسانه های علمی را باور می کند؟

اگر بسیاری از این باورها اشتباه هستند، چرا اینقدر محبوب شده اند؟ پاسخ به نحوه کار ذهن انسان بر می گردد. مغز برای پردازش حجم عظیم اطلاعات روزانه از میانبرهای ذهنی استفاده می کند. این میانبرها در بسیاری از موقعیت ها مفید هستند، اما گاهی باعث پذیرش اطلاعات نادرست می شوند.

• اثر تکرار: وقتی یک جمله بارها شنیده شود، مغز آن را آشنا می بیند و ممکن است آشنایی را با حقیقت اشتباه بگیرد.
• سوگیری تاییدی: انسان ها معمولا اطلاعاتی را راحت تر می پذیرند که با باورهای قبلی آنها هماهنگ باشد.
• ساده سازی بیش از حد: جمله هایی مانند «ما فقط از 10 درصد مغز استفاده می کنیم» جذاب هستند؛ چون یک موضوع پیچیده را به یک عدد ساده تبدیل می کنند.

چگونه افسانه های علمی را از واقعیت تشخیص دهیم؟

برای بررسی هر ادعای علمی، سوالات زیر کمک کننده هستند:

1. منبع اصلی این اطلاعات چیست؟
2. آیا نام پژوهشگر یا سازمان علمی مشخص شده است؟
3. آیا نتیجه در چند پژوهش مختلف تایید شده است؟
4. آیا مقاله علمی منتشر شده وجود دارد؟
5. آیا ادعا بیش از حد عجیب یا هیجان انگیز است؟

علم بر اساس شواهد پیش می رود، نه صرفا بر اساس جمله هایی که زیاد تکرار شده اند.

نتیجه گیری

مغز انسان یک سیستم پیچیده و فعال است که تمام بخش های آن برای عملکردهای مختلف مورد استفاده قرار می گیرند. افسانه علمی استفاده از تنها 10 درصد مغز، یکی از مشهورترین نمونه های اطلاعات علمی نادرست است. شناخت افسانه های علمی به ما کمک می کند هنگام روبرو شدن با ادعاهای عجیب، به جای پذیرش سریع، درباره منبع و شواهد آنها سوال کنیم.

سوالات متداول