10 تا از رازهای ترسناک اعماق اقیانوس: از گودال ماریانا تا موجودات ناشناخته

رازهای ترسناک اعماق اقیانوس فقط به تاریکی و فشار مرگبار محدود نمی‌شوند؛ در ژرفای دریا پدیده‌هایی وجود دارند که هنوز پاسخ روشنی برای بسیاری از آنها نداریم. از موجودات ترسناک و عجیب تا صداهای مرموز، این دنیای ناشناخته هنوز رازهای زیادی را در خود پنهان کرده است.

رازهای ترسناک اعماق اقیانوس

انسان قله اورست را بارها فتح کرده و کفش خود را بر ماه کوبیده، اما بر اساس داده‌های NOAA و پروژه Seabed 2030، تا سال 2025 تنها حدود 27.3 درصد از بستر اقیانوس‌های جهان با داده‌های مدرن نقشه‌برداری شده و نزدیک به 73 درصد آن همچنان بدون نقشه‌برداری دقیق باقی مانده است. در ادامه مروری بر این رازهای ناشناخته و موجودات ترسناک اعماق دریا خواهیم داشت.

1. درازگودال ماریانا و راز عمق واقعی چلنجر دیپ

گودال ماریانا (Mariana Trench) در غرب اقیانوس آرام، بلندترین دیواره‌های زمین را در خود دارد و به همین خاطر در میان رازهای ترسناک اعماق اقیانوس قرار می‌گیرد. اگر اورست را درون آن بگذارید، قله‌اش هنوز 2 کیلومتر زیر آب می‌ماند. عمیق‌ترین نقطه این گودال، چلنجر دیپ (Challenger Deep) نام دارد.

در سال 2019، کاوشگر آمریکایی ویکتور وسکوو (Victor Vescovo) با زیردریایی DSV Limiting Factor به کف چلنجر دیپ رسید؛ اندازه‌گیری‌های اولیه عمق این فرود را 10928 متر اعلام کردند که پس از بررسی دقیق‌تر داده‌ها به حدود 10925 متر اصلاح شد. پیش از آن، روبات نیریوس (Nereus) از موسسه اقیانوس‌شناسی Woods Hole در سال 2009 تا عمق 10902 متری چلنجر دیپ فرود آمده بود. در نوامبر 2020 نیز، زیردریایی سرنشین‌دار چینی فندوژه (Fendouzhe) در ماموریتی با کشتی پژوهشی Tansuo-1 به عمق 10909 متری چلنجر دیپ در گودال ماریانا رسید.

پژوهش‌ها روی رسوبات گودال ماریانا نشان داده‌اند که ساختار جوامع میکروبی در نقاط عمیق‌تر از 10 هزار متر تفاوت معنی‌داری با ایستگاه‌های کم عمق‌تر دارد. واقعیت ترسناک این است که فشار در چلنجر دیپ بیش از 1100 برابر فشار سطح دریاست؛ معادل آنکه 50 جت جامبو روی بدن شما پارک شود. با اینکه کمتر از 30 نفر پا به این نقطه گذاشته‌اند، ما هنوز نمی‌دانیم آیا حفره‌هایی عمیق‌تر یا سیستم‌های غار مانندی در دل این گودال وجود دارند که بتوانند گونه‌های ناشناخته را پنهان کنند.

2. دریاچه های شورابه ای: محیط هایی مرگبار در کف اقیانوس

در بخش‌هایی از خلیج مکزیک و دریای سرخ، چیزی شبیه به صحنه‌های فیلم های علمی تخیلی پیدا شده است: حوضچه‌هایی از آب فوق شور در فرورفتگی‌های بستر اقیانوس که به دلیل اختلاف چگالی با آب اطراف، مانند دریاچه‌هایی زیر آب به نظر می‌رسند؛ آنها سطح، خط ساحلی و حتی موج دارند. شوری این حوضچه‌ها می‌تواند چند برابر آب دریای اطراف باشد و بسیاری از آنها نیز محیط‌هایی بسیار کم اکسیژن یا کاملا بدون اکسیژن هستند. در برخی حوضچه‌ها و چشمه‌های سرد مجاور، غلظت بالایی از متان یا ترکیبات گوگردی نیز مشاهده شده است.

یکی از تازه‌ترین نمونه‌ها، مجموعه حوضچه‌های شورابه نئوم (NEOM Brine Pools) در خلیج عقبه است که طی ماموریت تحقیقاتی OceanX در سال 2020 در عمق 1770 متری کشف شد و نتایج بررسی آن در سال 2022 منتشر شد. پژوهشگران مشاهده کردند که تماس با آب فوق شور و کم اکسیژن این حوضچه می‌تواند برخی جانوران را دچار شوک کند یا از بین ببرد. حتی میگوهایی در اطراف حوضچه دیده شدند که از جانوران آسیب دیده یا کشته شده بر اثر شورابه تغذیه می‌کردند.

در مقابل، جوامعی از میکروب‌های سازگار با شرایط بسیار سخت در داخل و حاشیه این محیط زندگی می‌کنند. نکته مهم درباره این مورد از رازهای ترسناک اعماق اقیانوس این است که دانشمندان معتقدند مطالعه چنین زیستگاه‌های فوق شور و بی‌اکسیژنی می‌تواند سرنخ‌هایی درباره شرایط حیات اولیه روی زمین و حتی جستجوی حیات در دیگر جهان‌ها ارائه کند.

3. صداهای مرموز اعماق اقیانوس

از اوایل دهه 1990، دانشمندان NOAA با استفاده از شبکه‌های هیدروفونی و داده‌های سامانه SOSUS نیروی دریایی آمریکا صداهای کم فرکانس اقیانوس را ثبت و بررسی کرده‌اند. مشهورترین نمونه بلوپ (Bloop) است؛ صدایی بسیار قدرتمند که در سال 1997 در جنوب اقیانوس آرام توسط هیدروفون‌هایی با فاصله هزاران کیلومتر از یکدیگر ثبت شد. قدرت غیرعادی این سیگنال در ابتدا گمانه‌زنی‌هایی درباره منشا زیستی آن و وجود موجودات عجیب اعماق اقیانوس ایجاد کرد، اما پژوهش‌های بعدی NOAA نشان داد که Bloop با یخ‌لرزه‌های ناشی از ترک خوردن و شکستن توده‌های عظیم یخ در جنوبگان سازگار است.

صداهای Julia و Slow Down نیز زمانی در زمره صداهای مرموز و رازهای ترسناک اعماق اقیانوس قرار می‌گرفتند، اما NOAA اکنون محتمل‌ترین منشا هر دو را حرکت و برخورد کوه‌های یخ با کف دریا در نزدیکی جنوبگان می‌داند. در مقابل، Upsweep همچنان معمایی کامل‌تر است. این سیگنال از زمان آغاز ثبت داده‌های SOSUS توسط NOAA در سال 1991 شنیده می‌شود، معمولا در بهار و پاییز شدت بیشتری پیدا می‌کند و منبع تقریبی آن در جنوب اقیانوس آرام و نزدیک منطقه‌ای با فعالیت لرزه‌ای آتشفشانی قرار دارد. با وجود این، منشا دقیق Upsweep هنوز شناسایی نشده است.

4. هیولاهای واقعی: ماهی حلزونی و آمفی پادهای غول پیکر

در آگوست 2022، پژوهشگران دانشگاه استرالیای غربی و دانشگاه علوم و فناوری دریایی توکیو یک ماهی حلزونی جوان از جنس Pseudoliparis را در عمق 8336 متری در درازگودال ایزو-اوگاساوارا (Izu–Ogasawara Trench) ثبت کردند؛ عمیق‌ترین مشاهده شناخته شده از یک ماهی زنده. این رکورد در آوریل 2023 اعلام شد و چون نمونه‌ای از این ماهی به سطح آورده نشد، گونه دقیق آن مشخص نیست. به همین خاطر هم در میان رازهای ترسناک اعماق اقیانوس باقی مانده است.

در همین اعماق، آمفی پاد غول پیکر Alicella gigantea زندگی می‌کند؛ بزرگ‌ترین آمفی پاد شناخته شده و از موجودات عجیب اعماق اقیانوس که طولش می‌تواند به حدود 34 سانتی متر برسد و در عمق نزدیک به 8900 متر نیز ثبت شده است. یکی از سازگاری‌های مهم این جانوران، افزایش مولکولی به نام TMAO است که به پایداری پروتئین‌ها در فشار بالا کمک می‌کند. TMAO آنزیم نیست، بلکه یک ترکیب محافظ سلولی است. این موجودات ترسناک اعماق دریا نشان می‌دهند حیات می‌تواند حتی در تاریک‌ترین و پرفشارترین نقاط اقیانوس نیز دوام بیاورد.

5. یخ های متان در اعماق اقیانوس

در رسوبات بستر بسیاری از حاشیه‌های قاره‌ای، ماده‌ای یخ مانند به نام هیدرات متان وجود دارد؛ ساختاری بلوری از آب و متان که در دمای پایین و فشار بالا پایدار می‌ماند. یک مترمکعب هیدرات می‌تواند هنگام تجزیه حدود 160 مترمکعب گاز متان آزاد کند. تغییر دما یا فشار می‌تواند بعضی ذخایر هیدرات را ناپایدار کند. شواهد چشمگیری از این فرایند در دریای بارنتز دیده شده است: پژوهش‌ها نشان می‌دهند حفره‌هایی تا حدود یک کیلومتر عرض، نزدیک به 12 هزار سال پیش و پس از عقب‌نشینی یخچال‌ها، در اثر تجمع و آزاد شدن شدید گاز شکل گرفته‌اند.

متان یک گاز گلخانه‌ای قدرتمند است و آزاد شدن آن از هیدرات‌ها می‌تواند به گرم شدن اقلیم بازخورد مثبت بدهد. تصور کنید بر روی چنین بستری قدم بزنید و ناگهان ستون عظیمی از گاز مشتعل زیر پایتان فوران کند. کابوس آب شدن این یخ‌ها فقط غرق شدن نیست؛ آزاد شدن متان می‌تواند چرخه اقلیمی زمین را به سرعت دگرگون کند. با این حال، دانشمندان سناریوی آزاد شدن ناگهانی و فاجعه‌بار بخش بزرگی از هیدرات‌های اقیانوسی به جو را محتمل نمی‌دانند؛ زیرا مقدار زیادی از متان در رسوبات و ستون آب حل یا توسط میکروب‌ها مصرف می‌شود.

6. چشمه های گرمابی و باغ های حیات بیگانه

در حدود 750 متری زیر سطح اقیانوس اطلس، برج‌های سفید کربناته‌ای تا ارتفاع 60 متر از بستر دریا سر برآورده‌اند. اینجا شهر گمشده (Lost City Hydrothermal Field) است؛ میدان گرمابی عجیبی که در سال 2000 کشف شد و برخلاف دودکش‌های سیاه، سیالاتی شفاف، قلیایی و سرشار از هیدروژن و متان آزاد می‌کند.

دمای این سیالات می‌تواند به حدود 90 درجه سانتی‌گراد و pH آنها به حدود 11 برسد؛ شرایطی که برای بیشتر جانوران کشنده است. با این حال، درون این برج‌ها اجتماعاتی از باستانیان و باکتری‌ها زندگی می‌کنند که از انرژی شیمیایی حاصل از واکنش آب دریا با سنگ‌های گوشته (فرایندی به نام سرپانتینیزاسیون) بهره می‌برند.

همین موضوع باعث شده Lost City یکی از الگوهای زمینی مهم برای بررسی احتمال محیط‌های گرمابی در اقیانوس زیرسطحی انسلادوس و دیگر جهان‌های اقیانوسی باشد. راز واقعی این شهر سفید شاید همین باشد: در جایی که هیچ پرتوی خورشیدی نمی‌رسد، شبکه‌ای از حیات با انرژی سنگ و آب ادامه پیدا می‌کند و هنوز دقیقا نمی‌دانیم مرز چنین حیاتی کجاست. به همین دلیل هم در میان رازهای ترسناک اعماق اقیانوس قرار گرفته است.

7. ویروس های اعماق اقیانوس

در سپتامبر 2023، پژوهشگران از رسوبات گودال ماریانا در عمق 8900 متری باکتریوفاژی تازه به نام vB_HmeY_H4907 را گزارش کردند؛ ویروسی دارای DNA دو ‌رشته‌ای که باکتری‌های Halomonas را آلوده می‌کند. این فاژ به شاخه‌ای آنقدر متفاوت تعلق داشت که پژوهشگران برای آن و خویشاوندانش خانواده‌ای جدید به نام Suviridae پیشنهاد کردند. این تنها گوشه‌ای از دنیای ناشناخته ویروس‌های ژرفاست. بررسی ژن‌های موجود در رسوبات چلنجر دیپ نشان داده است که بخش بزرگی از تنوع ویروسی این محیط هنوز برای علم ناشناخته است.

در سوی دیگری از جهان، ویروس‌های غول پیکری مانند Megavirus و Pandoravirus از محیط‌های ساحلی کشف شده‌اند؛ و در پرمافراست سیبری نیز ویروس‌های غول پیکری بازیابی شده‌اند که ده‌ها هزار سال در یخ باقی مانده بودند و هنوز توان آلوده کردن آمیب‌ها را داشتند. این کشفیات همچنان یک پرسش باقی می‌گذارند: در رسوبات دست نخورده اعماق زمین و اقیانوس، چه تعداد ویروس ناشناخته هنوز منتظر کشف شدن هستند؟

8. رد پای پلاستیک در عمیق ترین نقطه زمین

شاید این مورد از رازهای ترسناک اعماق اقیانوس یک هیولای زنده نباشد، اما وحشت آن از هر کابوسی واقعی‌تر است. در سال 1998، دوربین زیردریایی ژاپنی Kaikō یک کیسه پلاستیکی را در عمق 10898 متری گودال ماریانا ثبت کرد؛ تصویری که سال‌ها بعد به یکی از عمیق‌ترین شواهد شناخته شده آلودگی پلاستیکی تبدیل شد.

در سال 2019، پژوهشگران در آمفی پادهای هر شش گودال عمیقی که بررسی کردند، از جمله ماریانا، کرمادک (Kermadec Trench) و پرو-شیلی (Peru–Chile Trench)، ذرات پلاستیکی و الیاف مصنوعی یافتند؛ حتی در نمونه‌هایی از عمق 10890 متر. بیش از 72 درصد جانوران بررسی شده حداقل یک ذره در دستگاه گوارش خود داشتند.

یک سال بعد، گونه‌ای تازه از آمفی پادهای ماریانا با نام Eurythenes plasticus معرفی شد؛ نامی تلخ و عمدی، زیرا در بدن یکی از نمونه‌های آن رشته‌ای میکروپلاستیکی مشابه PET پیدا شده بود. راز تاریک ماجرا همین است: در جایی که انسانی زندگی نمی‌کند، پلاستیک‌های ما مدت‌هاست وارد بدن موجودات زنده شده‌اند و هنوز نمی‌دانیم این رد پا در شبکه غذایی اعماق اقیانوس تا کجا ادامه پیدا می‌کند.

9. ناهنجاری های سوناری و سازه های ناشناخته

در ژوئن 2011، گروه سوئدی Ocean X هنگام جستجوی کشتی‌های غرق شده در دریای بالتیک، تصویری سوناری از عارضه‌ای تقریبا دایره‌ای به پهنای حدود 60 متر ثبت کرد. شکل مبهم آن خیلی زود به سفینه‌ای سقوط کرده تشبیه شد و ناهنجاری دریای بالتیک (Baltic Sea anomaly) به یکی از مشهورترین رازهای ترسناک اعماق اقیانوس تبدیل شد.

اما سنگ‌هایی که از محل جمع آوری شدند بیشتر گرانیت، گنیس و ماسه سنگ بودند؛ نشانه‌هایی که زمین‌شناسان آنها را با فرایندهای یخچالی عصر یخبندان سازگار می‌دانند. با این حال، تصویر اولیه آنقدر کم وضوح است که شکل دقیق عارضه هنوز به سادگی از روی همان سونار قابل تعیین نیست.

این ابهام فقط مختص بالتیک نیست. نقشه‌های اعماق گاهی خطوط، پشته‌ها و اشکال هندسی عجیبی نشان می‌دهند؛ اما حتی این تصاویر هم می‌توانند محصول خطای سونار یا درون‌یابی داده‌ها باشند. شاید راز واقعی همین باشد: در تاریکی اعماق، گاهی نمی‌دانیم چیزی عجیب پیدا کرده‌ایم، یا فقط سایه‌ای ساخته شده از داده‌ها را می‌بینیم.

10. زیست کره عمیق: حیات در ژرفنا تا کجا پیش می رود؟

آخرین مورد از رازهای ترسناک اعماق اقیانوس شاید از همه عجیب‌تر باشد؛ چون مرزهای شناخته شده حیات را جابجا می‌کند. زیر کف اقیانوس، میان منافذ رسوبات و سنگ‌ها، زیست کره‌ای عظیم از میکروب‌ها پنهان شده است؛ برخی برآوردها زیست‌توده آن را حتی هم اندازه یا بیشتر از مجموع زیست‌توده جانوران زمین می‌دانند.

در بعضی رسوبات عمیق، فعالیت میکروبی در دماهایی نزدیک 120 درجه سانتی‌گراد ثبت شده است. حتی از رسوباتی با قدمت بیش از 100 میلیون سال، میکروب‌هایی بازیابی شده‌اند که پس از فراهم شدن مواد غذایی دوباره متابولیسم و تقسیم سلولی نشان داده‌اند. اینکه نسل‌های آنها در آن تاریکی چگونه برای چنین زمان عظیمی دوام آورده‌اند، هنوز کاملا روشن نیست.

در جهان بالای این زیست کره نیز سرپایان نشان داده‌اند که پیچیدگی عصبی می‌تواند شکل‌های غریبی به خود بگیرد و موجب به وجود آمدن موجودات ترسناک اعماق دریا شود. به عنوان مثال در اختاپوس‌ها، بخش بزرگی از نورون‌ها در بازوها پراکنده‌اند. همزمان، تصویربرداری ژئوفیزیکی هزاران کیلومتر مکعب آب کم شور را زیر فلات قاره‌ای اقیانوس اطلس آشکار کرده است. هیچ مدرکی از وجود موجودات عجیب اعماق اقیانوس در این مخازن نداریم؛ اما پرسش همچنان باقی است: حیات در اعماقی که هنوز نمونه‌برداری نکرده‌ایم، تا کجا ادامه دارد؟

نتیجه گیری: تاریکی، آینه ای از نادانی ما

شما اکنون از دریاچه‌های سمی، ویروس‌های غول پیکر، حباب‌های مرگبار متان و صداهایی که هنوز شناسایی نشده‌اند عبور کرده‌اید. این 10 مورد از رازهای ترسناک اعماق اقیانوس، فقط نقطه‌های کوچکی بر نقشه پهناور ناشناخته‌ها هستند. عمیق‌ترین نقاط اقیانوس به ما نشان می‌دهند که با وجود ماهواره‌ها و هوش مصنوعی، هنوز موجوداتی روی همین سیاره زندگی می‌کنند که هرگز ندیده‌ایم و فرایندهایی رخ می‌دهد که هنوز حتی نامی برایشان نداریم.

این ناآگاهی نه فقط هیجان انگیز، که البته ترسناک است. هر پلاستیکی که از دست شما به دریا می‌افتد، ممکن است روزی در معده یک آمفی پاد در اعماق اقیانوس پیدا شود. هر تن کربنی که می‌سوزانید، می‌تواند هیدرات‌های متان را بی‌ثبات کند و زنجیره‌ای از فوران‌های مرگبار را رقم بزند. اکنون زمان آن است که به جای نگاه به آسمان برای یافتن بیگانگان، زیر پای خود را به دنبال موجودات عجیب اعماق اقیانوس بکاویم.

سوالات متداول