کشورهای بدون ارتش: فهرستی از 12 کشور

در جهان امروز، برخی کشورها بدون داشتن ارتش دائمی، امنیت خود را از طریق پیمان‌های دفاعی، نیروهای پلیس و همکاری‌های بین‌المللی تامین می‌کنند. در این مقاله از نجوافکت، با 12 مورد از کشورهای بدون ارتش و شیوه‌های متفاوت آنها برای حفاظت از مرزها و شهروندان آشنا می‌شوید.

کشورهای بدون ارتش

بسته به تعریف نیروهای مسلح و احتساب یا عدم احتساب قلمروهای وابسته، منابع مختلف بین 21 تا 39 کشور و قلمرو را فاقد ارتش دائمی یا نیروی نظامی منظم معرفی می‌کنند. در ادامه به 12 کشور مستقل که مشهورترین نمونه‌های این پدیده هستند، اشاره می‌کنیم:

1. کاستاریکا – آمریکای مرکزی
2. پاناما – آمریکای مرکزی
3. ایسلند – اروپا
4. آندورا – اروپا
5. موناکو – اروپا
6. لیختن اشتاین – اروپا
7. سان مارینو – اروپا
8. واتیکان – اروپا
9. موریس – اقیانوس هند
10. وانواتو – اقیانوس آرام
11. ساموآ – اقیانوس آرام
12. گرنادا – کارائیب

هر یک از این کشورها بنا به دلایل تاریخی، اقتصادی یا فرهنگی، مسیر بی‌نظامی‌گری را در پیش گرفته‌اند و هر کدام راهکار منحصربه‌فردی برای تامین امنیت خود ابداع کرده‌اند.

1. کاستاریکا (Costa Rica): پیشگام صلح در آمریکای مرکزی

کاستاریکا شاید شناخته‌شده‌ترین نمونه از کشورهای بدون ارتش باشد. این کشور در سال 1948، پس از یک جنگ داخلی خونین، رسما نیروهای نظامی خود را منحل کرد. قانون اساسی کاستاریکا که در سال 1949 به تصویب رسید، تاسیس مجدد ارتش را ممنوع کرد. از آن زمان تاکنون، کاستاریکا سرمایه‌ای را که صرف امور نظامی می‌شد، به آموزش، بهداشت و توسعه اختصاص داده است.

این کشور در منطقه‌ای واقع شده که همسایگانش سال‌ها درگیر دیکتاتوری‌های نظامی، مداخلات خارجی و جنگ‌های داخلی بوده‌اند، اما کاستاریکا به عنوان یکی از باثبات‌ترین و صلح‌آمیزترین کشورهای منطقه شناخته می‌شود. امنیت این کشور بر عهده نیروی پلیس عمومی است که وظیفه حفاظت از مرزها و تامین امنیت داخلی را بر عهده دارد. این نیروی پلیس از آموزش‌های تخصصی ایالات متحده و کلمبیا بهره‌مند می‌شود.

کاستاریکا در میان معروف ترین کشورهای بدون ارتش، به جای تکیه بر قدرت نظامی، بر دیپلماسی، چندجانبه‌گرایی و همکاری بین‌المللی به عنوان ابزارهای اصلی دفاعی خود سرمایه‌گذاری کرده است. با این حال، چالش‌های جدیدی مانند گسترش قاچاق مواد مخدر در منطقه، این کشور را با پرسش‌های تازه‌ای درباره مدل امنیتی خود مواجه کرده است.

بیشتر بخوانید: امن‌ ترین کشور دنیا کجاست؟

2. پاناما (Panama): حفاظت از کانال بدون ارتش

پاناما نیز مانند کاستاریکا، در آمریکای مرکزی واقع شده و یکی از تنها دو کشور این منطقه است که ارتش ندارد. پس از تهاجم ایالات متحده به پاناما در سال 1989 و انحلال ساختار نیروهای دفاعی این کشور، دولت جدید در سال 1990 نیروی عمومی پاناما را جایگزین ساختار نظامی پیشین کرد. در اصلاحات قانون اساسی سال 1994 نیز این سیاست رسمیت یافت؛ ماده 305 قانون اساسی اصلاح شده تصریح می‌کرد که «جمهوری پاناما ارتش نخواهد داشت» و اجازه می‌داد در صورت تهدید تجاوز خارجی، به طور موقت نیروهای ویژه پلیس برای حفاظت از مرزها تشکیل شوند.

به جای ارتش، امنیت پاناما توسط نیروی پلیس ملی، سرویس ملی مرزها (Senafront)، سرویس ملی هوایی-دریایی (Senan) و سرویس حفاظت نهادی (SPI) تامین می‌شود. این نیروها مسئولیت کنترل امنیت داخلی، مرزها و دریاها را بر عهده دارند. حضور نظامی ایالات متحده در پاناما همواره یک موضوع حساس بوده است؛ زیرا خاطره دوران استقرار پایگاه‌های نظامی آمریکا برای حفاظت از کانال پاناما، همچنان در اذهان باقی مانده است.

3. ایسلند (Iceland): تنها عضو ناتو بدون سرباز

ایسلند یک مورد منحصربه‌فرد در میان کشورهای بدون ارتش است. این کشور از سال 1869 بدون ارتش اداره می‌شود و تنها عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) است که حتی یک سرباز هم ندارد. ایسلند با جمعیتی کمتر از 400,000 نفر، کوچک‌ترین عضو این ائتلاف نظامی به شمار می‌رود.

امنیت ایسلند از سه طریق تامین می‌شود: اول، عضویت در ناتو به عنوان یک چتر محافظ؛ دوم، توافقنامه دوجانبه با ایالات متحده که در سال 1951 امضا شد؛ و سوم، نیروی گارد ساحلی و پلیس بسیار ماهر این کشور. ایسلند از تعهدات هزینه‌های نظامی ناتو معاف است و حتی وزارت دفاع یا سازمان اطلاعاتی ندارد. گارد ساحلی ایسلند مسئولیت عملیات‌های دفاعی و پشتیبانی از میزبان را در این کشور بر عهده دارد. با افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در منطقه قطب شمال، اهمیت استراتژیک ایسلند رو به افزایش است و این کشور در حال تدوین سیاست امنیتی و دفاعی جدیدی است.

بیشتر بخوانید: بهترین کشورها برای سفرهای زمستانی

4. آندورا (Andorra): حفاظت توسط دو همسایه

آندورا، میکرودولتی کوچک در میان کوه‌های پیرنه بین فرانسه و اسپانیا، قرن‌هاست که ارتشی ندارد. بر اساس توافقات تاریخی، مسئولیت دفاع خارجی این کشور بر عهده فرانسه و اسپانیا است. آندورا تنها یک نیروی پلیس کوچک دارد که مسئولیت امنیت داخلی را بر عهده دارد.

نیروهای پلیس آندورا باید شهروندان این کشور باشند و آموزش‌های تخصصی را بگذرانند. همکاری پلیسی فرامرزی با فرانسه و اسپانیا، یکی از ارکان اصلی امنیت آندورا در مقابله با جرایم فراملی است. این کشور با امضای توافقنامه‌های همکاری با اتحادیه اروپا، جایگاه خود را به عنوان یک دولت متحد تثبیت کرده است.

5. موناکو (Monaco): تحت حمایت فرانسه

شاهزاده‌نشین موناکو، یکی از کوچک ترین کشورهای جهان، نیروی نظامی بسیار محدودی دارد و برای دفاع خارجی خود تا حد زیادی به فرانسه متکی است. بر اساس پیمان فرانسه و موناکو در سال 1918، فرانسه دفاع از استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی موناکو را تضمین کرد. این چارچوب در پیمان جدید دو کشور در سال 2002 بازتنظیم شد و ماده نخست آن همچنان مسئولیت فرانسه در دفاع از استقلال و حاکمیت موناکو را تصریح می‌کند. موناکو در عین حال دارای نیروی کوچکی به نام Force Publique است که از جمله شامل گارد شاهزاده و نیروهای آتش‌نشانی می‌شود.

در شرایطی که موناکو به حمایت دفاعی گسترده‌تری نیاز داشته باشد، فرانسه می‌تواند در چارچوب همکاری‌های دفاعی دو کشور و بنا به درخواست مقامات موناکو وارد عمل شود. نمونه‌ای از این همکاری در جریان سفر پاپ لئون چهاردهم به موناکو در 28 مارس 2026 دیده شد؛ زمانی که نیروی هوایی و فضایی فرانسه یک حباب ویژه امنیت هوایی بر فراز شاهزاده‌نشین ایجاد کرد. این سامانه شامل یک هواپیمای راداری E3-F AWACS، یک جنگنده رافال، یک بالگرد Fennec و تجهیزات و نیروهای مقابله با پهپاد بود.

بیشتر بخوانید: 10 جنگنده خطرناک در جهان

6. لیختن اشتاین (Liechtenstein): انحلال ارتش به دلیل هزینه های سنگین

لیختن اشتاین، کشور کوچک اروپایی، در سال 1868 ارتش خود را به دلیل هزینه‌های سنگین منحل کرد. این کشور هیچ ارتش دائمی ندارد و در زمان جنگ، نیروهای نظامی به خدمت فراخوانده می‌شوند. لیختن اشتاین توافق دفاعی رسمی با سوئیس ندارد، اما دو کشور همکاری امنیتی نزدیکی دارند. در جریان همه‌گیری کووید-19، دولت لیختن اشتاین برای حمایت از نظام سلامت از سوئیس درخواست کمک کرد و ارتش سوئیس اعلام کرد که در صورت نیاز 16 سرباز بهداری را برای کمک در اختیار این کشور قرار خواهد داد.

لیختن اشتاین در سال 2026 استراتژی جدیدی برای سیاست امنیتی یکپارچه ارائه کرد که تقویت توان مقابله با حملات سایبری و گسترش همکاری‌های بین‌المللی را از اهداف خود می‌داند. این کشور همچنین همکاری امنیتی نزدیکی با همسایگانی مانند سوئیس و اتریش دارد. استراتژی ملی امنیت سایبری لیختن اشتاین پیش‌تر در سال 2025 به‌روزرسانی شده بود و برنامه اجرایی آن در ژوئن 2026 ارائه شد.

7. سان مارینو (San Marino): دفاع توسط ایتالیا

جمهوری سان مارینو نیروی نظامی بزرگ و ارتش متعارفی ندارد و خدمت در واحدهای نظامی آن در شرایط عادی داوطلبانه است. با این حال، قوانین این کشور امکان بسیج شهروندان را در شرایط اضطراری پیش‌بینی کرده‌اند. سان مارینو چند واحد نظامی کوچک و عمدتا تشریفاتی و امنیتی دارد و مسئولیت دفاع خارجی آن بر عهده ایتالیا است. با این حال، این کشور دارای یگان‌های نظامی تشریفاتی و یک گروه موسیقی نظامی است. روابط دوستانه و همکاری نزدیک بین سان مارینو و ایتالیا در حوزه امنیت و حفاظت مدنی، از طریق پیمان‌های دوجانبه تنظیم شده است.

بیشتر بخوانید: فقیر ترین کشورهای دنیا

8. واتیکان (Vatican City): کوچک ترین ارتش جهان

واتیکان، کوچک‌ترین کشور مستقل جهان، وضعیت منحصربه‌فردی دارد. این کشور فاقد ارتش دائمی است و امنیت داخلی آن توسط گارد سوئیس و پلیس واتیکان تامین می‌شود. گارد سوئیس پاپی که اغلب از آن به عنوان کوچک‌ترین ارتش جهان یاد می‌شود، نیروی نظامی کوچکی با 135 عضو است که وظیفه حفاظت از پاپ، اقامتگاه او و ورودی‌های رسمی واتیکان را بر عهده دارد.

داوطلبان عضویت در این نیرو باید مرد، شهروند سوئیس و کاتولیک عامل باشند و هنگام ورود به گارد نیز مجرد باشند؛ هر چند اعضا در صورت داشتن شرایط مشخص می‌توانند بعدا ازدواج کنند. در زمان جنگ، دفاع از واتیکان بر عهده ارتش ایتالیا است. با وجود اندازه کوچک، گارد سوئیس به تجهیزات مدرنی مانند اسلحه‌های تهاجمی خودکار، تپانچه‌های گلاک، تیزر و اسپری فلفل مجهز است.

9. موریس (Mauritius): شریک استراتژیک هند

موریس، کشور جزیره‌ای در اقیانوس هند، از زمان استقلال در سال 1968 ارتش دائمی ندارد. این کشور دارای یک یگان شبه‌نظامی کوچک به نام نیروی متحرک ویژه (Special Mobile Force) است. شریک اصلی امنیتی موریس، هند است. همکاری دفاعی هند و موریس از سال 1974، با امضای یک توافقنامه همکاری دفاعی میان دو کشور، شکل رسمی‌تری پیدا کرد. هند طی دهه‌های بعد به یکی از مهم‌ترین شرکای امنیتی و دفاعی موریس تبدیل شد و در تجهیز، آموزش و توسعه ظرفیت گارد ساحلی و نیروهای امنیتی این کشور نقش مهمی ایفا کرده است.

هند تجهیزات نظامی مانند هلیکوپتر، کشتی، هواپیما و قایق‌های تندرو به موریس ارائه می‌دهد و خطوط اعتباری برای خرید تجهیزات دفاعی هندی در اختیار این کشور قرار می‌دهد. نیروی دریایی هند نیز به طور منظم با گارد ساحلی موریس رزمایش‌های مشترک برگزار می‌کند و به آموزش افسران این کشور می‌پردازد.

10. وانواتو (Vanuatu): نیروی پلیس با بازوی شبه نظامی

وانواتو، کشور جزیره‌ای در اقیانوس آرام، ارتش دائمی ندارد. نیروی اصلی امنیتی این کشور، نیروی پلیس وانواتو (VPF) با نزدیک به 1000 پرسنل است. این نیرو دارای دو بازوی تخصصی است: نیروی متحرک وانواتو (VMF)، یک گروه شبه‌نظامی با حدود 300 پرسنل که مسئولیت حفظ ثبات و امدادرسانی در بلایا را بر عهده دارد؛ و بال دریایی پلیس که بر صید غیرمجاز نظارت دارد.

نیروی متحرک وانواتو که پس از استقلال در سال 1980 تاسیس شد، بر دفاع خارجی، پاسخ به بلایا و پشتیبانی از امنیت داخلی متمرکز است. این نیرو توسط استرالیا، چین، فرانسه، نیوزیلند و ایالات متحده آموزش و پشتیبانی می‌شود. وانواتو همچنین در حال امضای توافقنامه‌های پلیسی با چین است که شامل تجهیزاتی مانند موتورسیکلت و پهپاد می‌شود.

11. ساموآ (Samoa): یک کشور جزیره ای در اقیانوس آرام

ساموآ، کشور جزیره‌ای در اقیانوس آرام، از زمان تاسیس ارتشی نداشته است و دفاع از آن بر عهده نیوزیلند است. این کشور دارای یک نیروی پلیس مسلح برای حفاظت از امنیت داخلی است.

12. گرنادا (Grenada): اتکا به متحدان منطقه ای

گرنادا پس از بحران سیاسی و مداخله نظامی سال 1983، نیروهای مسلح انقلابی خود را منحل کرد و از آن زمان ارتش متعارف و دائمی ندارد. این کشور برای همکاری‌های دفاعی و امنیتی منطقه‌ای عضو سیستم امنیت منطقه‌ای کارائیب (Regional Security System یا RSS) است. این سیستم همکاری امنیتی میان کشورهای کارائیب، به گرنادا و سایر اعضا امکان می‌دهد تا در صورت بروز تهدیدات امنیتی، از حمایت جمعی برخوردار شوند.

چگونه کشورهای بدون ارتش امنیت خود را تامین می کنند؟

بررسی این 12 کشور نشان می‌دهد که راهکارهای تامین امنیت در کشورهای بدون ارتش، به طور کلی در چهار دسته اصلی قابل طبقه‌بندی است:

1. توافقات دفاعی با کشورهای همسایه یا متحدان قدرتمند: بسیاری از این کشورها مانند آندورا، موناکو، سان مارینو و واتیکان، با کشورهای همسایه خود توافقات دفاعی دیرینه دارند که مسئولیت دفاع از آنها را بر عهده گرفته است. ایسلند نیز از طریق عضویت در ناتو و توافقنامه با ایالات متحده، از این حمایت برخوردار است.
2. نیروهای پلیس و یگان‌های شبه‌نظامی: کشورهایی مانند کاستاریکا، پاناما، وانواتو و موریس، امنیت خود را از طریق نیروهای پلیس مجهز و یگان‌های شبه‌نظامی تخصصی تامین می‌کنند. این نیروها مسئولیت تامین امنیت داخلی، حفاظت از مرزها و مقابله با تهدیدات را بر عهده دارند.
3. پیمان‌های امنیتی منطقه‌ای: کشورهای کارائیب مانند گرنادا، دومینیکا و سنت لوسیا، از طریق سیستم امنیت منطقه‌ای کارائیب (RSS) از حمایت جمعی برخوردارند. کشورهای اقیانوس آرام نیز از طریق پیمان اتحادیه آزاد با ایالات متحده یا توافقات با استرالیا و نیوزیلند، امنیت خود را تامین می‌کنند.
4. سرمایه‌گذاری بر دیپلماسی و صلح: کاستاریکا به عنوان برجسته‌ترین نمونه، نشان داده است که یک کشور می‌تواند با تکیه بر دیپلماسی، حقوق بین‌الملل و مشروعیت نهادی، به جای قدرت نظامی، امنیت خود را تامین کند. این مدل اگرچه در مواجهه با تهدیدات نوین مانند قاچاق مواد مخدر با چالش‌هایی مواجه است، اما همچنان به عنوان یک الگوی جایگزین برای امنیت ملی مطرح است.

بیشتر بخوانید: غمگین ترین کشور دنیا کجاست؟

چالش ها و آینده کشورهایی که ارتش ندارند

با وجود موفقیت‌های این کشورها در تامین امنیت، چالش‌های جدی نیز پیش روی آنهاست. تهدیدات فراملی مانند قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمان‌یافته و حملات سایبری، مرزهای سنتی امنیت ملی را درنوردیده و کشورهای بدون ارتش را با معضلات جدیدی مواجه کرده است. افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در مناطق مختلف جهان، مانند قطب شمال، اهمیت استراتژیک برخی از این کشورها را افزایش داده و آنها را ناچار به بازنگری در سیاست‌های امنیتی خود کرده است.

با این حال، تجربه این 12 کشور نشان می‌دهد که امنیت لزوما مترادف با قدرت نظامی نیست. این کشورها با تکیه بر دیپلماسی، همکاری‌های بین‌المللی، نیروهای پلیس کارآمد و سرمایه‌گذاری بر توسعه اجتماعی، توانسته‌اند جامعه‌هایی امن و باثبات ایجاد کنند. همانطور که کاستاریکا نشان داد، انحلال ارتش می‌تواند آغازگر مسیری جدید برای توسعه و صلح باشد.

جمع بندی

در جهانی که بسیاری از کشورها بودجه‌های هنگفتی را صرف تسلیحات نظامی می‌کنند، وجود بیش از 20 کشور بدون ارتش، یادآور این نکته است که مدل‌های جایگزینی برای تامین امنیت وجود دارد. از کاستاریکا که ارتش خود را در سال 1984 به نفع صلح و توسعه منحل کرد، تا ایسلند که به عنوان تنها عضو ناتو بدون سرباز، امنیت خود را از طریق ائتلاف‌های بین‌المللی تامین می‌کند، هر یک از این کشورها راهی منحصربه‌فرد برای بقا و شکوفایی یافته‌اند.

آیا مدل امنیتی کشورهای بدون ارتش می‌تواند الگویی برای سایر نقاط جهان باشد؟ شاید پاسخ این پرسش به اندازه خود این کشورها متنوع باشد. اما آنچه مسلم است، این کشورها ثابت کرده‌اند که برای تامین امنیت، راه‌های متعددی وجود دارد و گاهی صلح‌آمیزترین مسیر، دوری از مسابقه تسلیحاتی است. در دنیای پیچیده امروز، شاید وقت آن رسیده باشد که بیش از پیش به راهکارهای جایگزین برای تامین امنیت بیندیشیم و از تجربه این کشورها بیاموزیم که امنیت واقعی، بیش از آنکه در تعداد سربازان و تسلیحات باشد، در ثبات سیاسی، توسعه اقتصادی و همکاری بین‌المللی ریشه دارد.

سوالات متداول