گروه بریکس چیست؟ کشورهای عضو BRICS، اهداف و اهمیت عضویت ایران

گروه بریکس بستری برای همکاری اقتصادهای نوظهور و افزایش نقش آنها در تصمیم‌گیری‌های جهانی است. اعضای این گروه چه کشورهایی هستند، چه اهدافی دارند و عضویت ایران چه فرصت‌ها و محدودیت‌هایی به همراه دارد؟ در این مقاله از نجوافکت به این سوالات پاسخ می‌دهیم.

گروه بریکس چیست و چه جایگاهی در جهان دارد؟

بریکس بستری برای گفتگو و هماهنگی میان کشورهایی است که می‌خواهند در اداره اقتصاد و سیاست جهانی سهم بیشتری داشته باشند. اعضای این گروه معتقدند ساختار نهادهای بین‌المللی باید تغییرات اقتصادی جهان و افزایش وزن کشورهای در حال توسعه را بهتر منعکس کند. به همین دلیل، اصلاح نهادهایی مانند صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و سازمان ملل در دستور کار آنها قرار دارد.

با این حال، گروه بریکس را نباید نسخه دیگری از اتحادیه اروپا یا یک پیمان دفاعی دانست. همکاری اعضا بر گفتگو، توافق و حفظ استقلال تصمیم‌گیری کشورها استوار است؛ نه واگذاری اختیارات گسترده به یک نهاد فراملی. این گروه ساختار متمرکزی شبیه اتحادیه اروپا ندارد و تصمیم‌گیری مبتنی بر اجماع، از ویژگی‌های اصلی آن است.

در بیانیه دهلی نو در سپتامبر 2026، همکاری کشورهای بریکس در سه محور اصلی تعریف شده است: سیاست و امنیت، اقتصاد و امور مالی و ارتباطات فرهنگی و مردمی. بنابراین، اگرچه مسائل اقتصادی در معرفی این مجموعه پررنگ‌اند، دامنه فعالیت آن به تجارت و سرمایه‌گذاری محدود نمی‌شود.

BRICS مخفف چیست؟

نام BRICS از حروف نخست نام انگلیسی پنج کشور برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی گرفته شده است. این نام، ترکیب تاریخی گروه را نشان می‌دهد و با افزایش تعداد اعضا، حروف تازه‌ای به آن اضافه نشده است.

اصطلاح اولیه، BRIC و بدون حرف S بود. جیم اونیل (Jim O’Neill)، اقتصاددان گلدمن ساکس، در گزارش سال 2001 خود با عنوان «ساختن بریک‌های اقتصادی بهتر برای جهان» از این عبارت برای اشاره به ظرفیت اقتصادی برزیل، روسیه، هند و چین استفاده کرد. آن گزارش یک تحلیل اقتصادی بود، نه سند تاسیس یک تشکل بین دولتی؛ همکاری سیاسی این کشورها چند سال بعد شکل گرفت.

تاریخچه بریکس: از یک اصطلاح اقتصادی تا همکاری بین دولتی

برای شناخت تاریخ گروه بریکس باید میان زمان ابداع نام، آغاز هماهنگی‌های دیپلماتیک و برگزاری نخستین اجلاس سران تفاوت گذاشت. این رویدادها در یک سال اتفاق نیفتادند و یکی دانستن آنها، تصویری نادقیق از پیدایش گروه ایجاد می‌کند.

اطلاعات این جدول بر تاریخچه رسمی همکاری‌های بریکس و سوابق بانک توسعه جدید استوار است. درباره عربستان، اختلاف میان فهرست رسمی گروه و گزارش‌های مستقل را باید جداگانه در نظر گرفت.

این مسیر نشان می‌دهد که بریکس از یک عنوان تحلیلی درباره آینده اقتصاد جهان، به چارچوبی برای هماهنگی دیپلماتیک و ایجاد ابزارهای مالی تبدیل شده است. گسترش جغرافیایی نیز دستور کار آن را متنوع‌تر کرده است. اکنون مسائل انرژی، امنیت غذایی، فناوری و توسعه زیرساخت در کنار اصلاح نظام مالی جهانی مطرح هستند.

کشورهای عضو BRICS کدامند؟

تا اکتبر 2026، دولت هند و منابع رسمی مرتبط با ریاست بریکس، 11 کشور را در فهرست اعضا قرار می‌دهند. با این حال، رویترز در گزارش سپتامبر 2026 نوشته است که عربستان هنوز دعوت عضویت را رسما نپذیرفته است. بنابراین، برای بیان دقیق تعداد اعضا باید این تفاوت در گزارش‌ها را توضیح داد.

تفاوت عضو کامل و کشور شریک بریکس چیست؟

همه کشورهایی که در نشست‌های بریکس شرکت می‌کنند، عضو کامل نیستند. چارچوب «کشور شریک» برای گسترش همکاری با اقتصادهای دیگر ایجاد شده و به آنها امکان مشارکت در برخی گفتگوها و برنامه‌ها را می‌دهد؛ اما این جایگاه با عضویت کامل یکسان نیست. بر اساس فهرست رسمی منتشرشده در سال 2026، کشورهای شریک عبارتند از:

• بلاروس
• بولیوی
• کوبا
• قزاقستان
• مالزی
• نیجریه
• تایلند
• اوگاندا
• ازبکستان
• ویتنام

این ده کشور در سال 2025 وارد چارچوب شراکت شدند. همچنین دعوت یک کشور به نشست‌های «بریکس پلاس» لزوما به معنای پذیرش آن به عنوان عضو کامل نیست؛ این عنوان برای گفتگو و تعامل گسترده‌تر با کشورهای خارج از جمع اعضا نیز به کار می‌رود.

اهداف بریکس چیست؟

هدف مشترک کشورهای بریکس را می‌توان افزایش امکان اثرگذاری بر قواعد جهانی و تقویت همکاری برای توسعه دانست. البته اعضا درباره همه موضوعات دیدگاه یکسانی ندارند؛ به همین دلیل، اهداف مشترک معمولا در حوزه‌هایی تعریف می‌شوند که امکان توافق گسترده‌تری وجود دارد.

1. اصلاح ساختار تصمیم گیری جهانی

گروه بریکس خواهان افزایش نمایندگی کشورهای در حال توسعه در نهادهای بین‌المللی است. اصلاح سهمیه‌ها و حق رای در صندوق بین‌المللی پول، بازنگری در ساختار سهام‌داری بانک جهانی و اصلاح سازمان ملل از موضوعات تکرارشونده در بیانیه‌های گروه هستند.

2. توسعه تجارت و همکاری اقتصادی

کشورهای عضو BRICS به دنبال تسهیل تجارت، تقویت زنجیره‌های تامین، همکاری گمرکی و کاهش موانع فنی مبادلات هستند. با این حال، عضویت در گروه به خودی خود به معنای حذف تعرفه‌های گمرکی یا ایجاد منطقه تجارت آزاد میان تمام اعضا نیست؛ چنین تغییراتی به توافق‌ها و ترتیبات مشخص نیاز دارد.

3. تقویت تامین مالی توسعه

یکی از اهداف عملی بریکس، فراهم کردن منابع مالی برای زیرساخت و توسعه پایدار است. بانک New Development (توسعه جدید) با همین ماموریت ایجاد شد تا در تامین مالی پروژه‌های اقتصادهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه نقش داشته باشد.

4. گسترش استفاده از ارزهای ملی

تسهیل تسویه مبادلات با ارزهای ملی و بررسی راه‌های اتصال سامانه‌های پرداخت، بخشی از همکاری مالی اعضاست. این موضوع با ایجاد یک پول مشترک تفاوت دارد و نباید هر توافق پرداخت دوجانبه را نشانه راه اندازی ارز بریکس دانست.

5. همکاری در مسائل مشترک توسعه

امنیت غذایی، سلامت، کشاورزی، انرژی، تغییرات اقلیمی، فناوری و تبادل دانش از دیگر حوزه‌های همکاری هستند. گستردگی این دستور کار نشان می‌دهد که کشورهای بریکس فقط به تغییر موازنه سیاسی توجه ندارند؛ حل مسائل اجرایی توسعه نیز بخشی از برنامه آنهاست.

گروه بریکس چگونه اداره می شود؟

بریکس بر ریاست دوره‌ای، اجلاس سالانه سران و شبکه‌ای از نشست‌های تخصصی متکی است. کشور رئیس، اولویت‌های سال را پیشنهاد می‌کند، نشست‌ها را سازمان می‌دهد و هماهنگی میان مسیرهای مختلف همکاری را بر عهده می‌گیرد.

ساختار گروه، برخلاف بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی، سبک و انعطاف‌پذیر است و دبیرخانه دائمی متمرکز ندارد. این ویژگی به اعضا امکان می‌دهد بدون واگذاری گسترده حاکمیت ملی همکاری کنند، اما در مقابل، پیگیری مستمر برنامه‌ها به هماهنگی ریاست‌های متوالی وابسته می‌شود.

اجماع نیز در تصمیم‌گیری اهمیت اساسی دارد. مزیت آن، جلوگیری از تحمیل آسان تصمیم‌ها بر اعضاست؛ محدودیتش این است که افزایش تعداد کشورها و تفاوت منافع آنها می‌تواند رسیدن به توافق را دشوارتر کند. به همین دلیل، صدور یک بیانیه مشترک را نباید با اجرای فوری تمام بندهای آن یکسان دانست.

قدرت اقتصادی کشورهای بریکس چقدر است؟

وزن اقتصادی بریکس از ترکیب بازارهای پرجمعیت، ظرفیت تولید، منابع طبیعی و حضور در تجارت جهانی ناشی می‌شود. گسترش گروه نیز دامنه جغرافیایی آن را افزایش داده و اقتصادهایی از آسیا، آفریقا، خاورمیانه و آمریکای لاتین را در یک چارچوب قرار داده است.

برای درک ابعاد جمعیتی، دولت هند در معرفی رسمی سال 2026، سهم اعضای فهرست یازده کشوری را حدود 49.5 درصد جمعیت جهان اعلام کرده است. این عدد به ترکیب مشخص اعضا وابسته است و نباید آن را به ترکیب پنج عضوی قدیمی نسبت داد.

در مقایسه اندازه اقتصادها، یک تفاوت آماری نیز اهمیت دارد: تولید ناخالص داخلی با نرخ ارز جاری، با تولید ناخالص داخلی بر مبنای برابری قدرت خرید یکسان نیست. گزارش اولیه گلدمن ساکس هم این دو معیار را جدا کرده بود و برای یک مجموعه کشور، سهم‌های متفاوتی به دست می‌آورد. بنابراین، ادعای بزرگ‌تر بودن بریکس از گروهی دیگر بدون ذکر معیار، سال و ترکیب اعضا ناقص است. اندازه جمعیت و اقتصاد، ظرفیت همکاری را نشان می‌دهد؛ اما به تنهایی به معنای یکپارچگی اقتصادی نیست. اختلاف اعضا درباره جهت‌گیری گروه و سیاست خارجی، همچنان بر تبدیل این ظرفیت به اقدام مشترک اثر می‌گذارد.

بانک توسعه جدید چه ارتباطی با بریکس دارد؟

بانک توسعه جدید یا NDB یکی از مهم‌ترین دستاوردهای نهادی گروه بریکس است. توافق ایجاد آن در سال 2014 امضا شد و بانک در سال 2015 تاسیس شد. ماموریت اصلی آن، بسیج منابع برای پروژه‌های زیرساختی و توسعه پایدار در اقتصادهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه است. این بانک را نباید بانک مرکزی بریکس دانست. کارکرد آن تامین مالی توسعه است، نه انتشار پول مشترک برای اعضا. همچنین عضویت در بانک توسعه جدید، فرایندی جدا از عضویت در گروه دارد.

این تفاوت برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. در فهرست رسمی اعضای بانک (در اکتبر 2026)، نام ایران دیده نمی‌شود؛ در حالی که کشورهایی مانند بنگلادش و الجزایر در میان اعضای بانک قرار دارند. بنابراین، پیوستن ایران به گروه بریکس به معنای عضویت خودکار در بانک یا دسترسی تضمین شده به وام‌های آن نیست.

در کنار این بانک، ترتیبات ذخیره احتیاطی نیز برای پشتیبانی نقدینگی کوتاه مدت و مواجهه با فشارهای مالی طراحی شده است. هدف این سازوکار با ماموریت تامین مالی پروژه‌های توسعه‌ای بانک تفاوت دارد.

آیا بریکس ارز مشترک دارد؟

تا زمان نگارش این مقاله در اکتبر 2026، گروه بریکس پول مشترک عملیاتی مشابه یورو ندارد. ایده ایجاد ارز مشترک مطرح شده، اما طبق گزارش رویترز، به مرحله اجرا نرسیده است. آنچه در عمل پیگیری می‌شود، بیشتر به تسویه با ارزهای ملی و توسعه ارتباط میان زیرساخت‌های پرداخت مربوط است. برای جلوگیری از برداشت اشتباه از خبرهای مالی بریکس، باید سه موضوع را از یکدیگر جدا کرد:

• تجارت با ارزهای ملی: پرداخت بهای مبادله با ارز یکی از طرف‌ها، به جای استفاده الزامی از دلار
• اتصال سامانه‌های پرداخت: ایجاد ارتباط فنی و مالی برای انتقال و تسویه وجوه میان کشورها
• ارز مشترک: پول واحدی که ترتیبات انتشار، پذیرش و اداره مشترک داشته باشد

دو موضوع نخست، لزوما به موضوع سوم منتهی نمی‌شوند. رویترز در سپتامبر 2026 گزارش داد که پیشنهاد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی نیز با موانع سیاسی، فنی و مسئله مدیریت عدم توازن تجاری روبه‌روست. بنابراین، بررسی یک طرح پرداخت را نباید با راه اندازی آن اشتباه گرفت. به همین ترتیب، کاهش وابستگی به دلار با حذف دلار تفاوت دارد. افزایش استفاده از ارزهای ملی می‌تواند گزینه‌های پرداخت را متنوع کند، اما ادعای کنار رفتن کامل دلار از تجارت کشورهای بریکس، فراتر از شواهد موجود است.

چرا عضویت ایران در گروه بریکس اهمیت دارد؟

ایران از اول ژانویه 2024 به گروه بریکس پیوست. اهمیت این عضویت، فراهم شدن جایگاهی رسمی برای مشارکت در گفتگوها و برنامه‌های همکاری با مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ و در حال توسعه است؛ نه ایجاد یک میان‌بر تضمین شده برای حل همه مشکلات اقتصادی.

فرصت های اقتصادی و دیپلماتیک

عضویت می‌تواند به ایران امکان دهد موضوعات مورد نظر خود را در نشست‌های تخصصی مطرح کند و برای همکاری‌های مشخص شریک پیدا کند. حوزه‌هایی مانند تجارت، انرژی، حمل و نقل، فناوری و امنیت غذایی در دستور کار گروه قرار دارند و از این نظر ظرفیت پیگیری پروژه‌های مشترک وجود دارد.

اهمیت دیپلماتیک این حضور را نیز می‌توان در حمایت مشترک اعضا از برخی مطالبات مشاهده کرد. برای نمونه، بیانیه دهلی نو در سال 2026 از تلاش ایران و اتیوپی برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی حمایت کرده است. این حمایت سیاسی ارزشمند است، اما جایگزین فرایند حقوقی و مذاکرات عضویت در آن سازمان نمی‌شود.

محدودیت هایی که نباید نادیده گرفت

گروه بریکس می‌تواند محلی برای مخالفت سیاسی با تحریم‌های یک جانبه باشد، اما این موضع‌گیری به خودی خود محدودیت‌های بانکی را از میان نمی‌برد. تجربه بانک توسعه جدید نیز نشان می‌دهد که نهادهای مرتبط با بریکس از فشارهای نظام مالی جهانی مصون نیستند. رویترز گزارش کرده است که این بانک معاملات جدید در روسیه را در مواجهه با تحریم‌ها متوقف کرده بود.

در نتیجه، ارزیابی دستاورد عضویت ایران باید بر نتایج مشخص استوار باشد: آیا یک مسیر پرداخت قابل استفاده ایجاد شده است؟ آیا قراردادی به اجرا رسیده یا پروژه‌ای تامین مالی شده است؟ صرف حضور در اجلاس، با تحقق منفعت اقتصادی یکسان نیست. این تمایز به ویژه با توجه به جدا بودن عضویت بریکس و بانک توسعه جدید اهمیت دارد.

مهم ترین چالش های کشورهای بریکس چیست؟

بزرگ‌تر شدن بریکس، هم ظرفیت آن را افزایش داده و هم هماهنگی میان اعضا را دشوارتر کرده است. گزارش رویترز، اختلاف درباره هدف اصلی گروه و جهت‌گیری سیاست خارجی را از چالش‌های محوری آن می‌داند. مهم‌ترین محدودیت‌ها را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

• تفاوت نگاه به رابطه با غرب: روسیه و چین بیشتر بر نقش موازنه‌ساز گروه تاکید دارند، در حالی که هند و برزیل توجه بیشتری به همکاری اقتصادی و اصلاح نهادهای جهانی نشان می‌دهند.
• دشواری اجماع: هرچه اعضا متنوع‌تر باشند، تدوین مواضع مشترک درباره مسائل حساس پیچیده‌تر می‌شود.
• موانع همکاری مالی: اتصال سامانه‌های پرداخت به توافق‌های فنی، ترتیبات تسویه و مدیریت عدم توازن تجاری نیاز دارد؛ اعلام حمایت سیاسی برای عملیاتی شدن آن کافی نیست.
• محدودیت ساختار اجرایی: طراحی انعطاف‌پذیر و نبود دبیرخانه دائمی، استقلال اعضا را حفظ می‌کند، اما برای تداوم برنامه‌ها به هماهنگی موثر نیاز دارد.

این چالش‌ها به معنای بی اهمیت بودن بریکس نیستند؛ بلکه نشان می‌دهند اندازه گروه را باید از میزان انسجام آن جدا کرد. یک مجموعه می‌تواند در اقتصاد جهانی وزن بالایی داشته باشد، اما درباره همه مسائل با صدایی واحد سخن نگوید.

بریکس در سال 2026 چه اولویت هایی دارد؟

هند در سال 2026 ریاست دوره‌ای گروه بریکس را بر عهده دارد و هجدهمین اجلاس سران در روزهای 12 و 13 سپتامبر در دهلی نو برگزار شد. شعار این دوره بر تاب آوری، نوآوری، همکاری و پایداری تاکید داشت.

در دستور کار این دوره، موضوعاتی مانند کشاورزی دیجیتال، مهارت آموزی، همکاری علمی، شبکه‌های هوشمند انرژی، زیرساخت شهری و تقویت زنجیره‌های تامین دیده می‌شود. این برنامه‌ها نشان می‌دهند که بخش مهمی از فعالیت بریکس، همکاری‌های تخصصی و کمتر خبرساز است؛ نه فقط بحث درباره دلار یا رقابت قدرت‌ها.

البته باید میان راه اندازی یک چارچوب همکاری و اثربخشی نهایی آن تفاوت گذاشت. ارزش برنامه‌های تازه زمانی روشن‌تر می‌شود که به پروژه‌های قابل اجرا، مشارکت واقعی نهادها و نتایج قابل سنجش منجر شوند؛ همان مسئله‌ای که در ارزیابی کارآمدی ساختار اجماع محور بریکس اهمیت دارد.

کلام آخر

گروه بریکس را نمی‌توان یک قدرت اقتصادی کاملا یکپارچه دانست. این مجموعه، تلاشی برای افزایش نقش اقتصادهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه در قواعد جهانی است که دستاوردی عملی مانند بانک توسعه جدید دارد، اما همچنان با اختلاف منافع و دشواری اجرای توافق‌ها روبه‌روست. برای ایران نیز ارزش عضویت زمانی ملموس‌تر می‌شود که حضور دیپلماتیک به همکاری تجاری، مالی و فناورانه مشخص تبدیل شود. نگاه واقع‌بینانه به کشورهای بریکس، مستلزم دیدن همزمان ظرفیت بزرگ آنها و فاصله میان توافق سیاسی و نتیجه اجرایی است.

سوالات متداول