شهرهای زیر آب: 15 شهر باستانی که اقیانوس آنها را بلعیده است

در این مقاله از نجوافکت، 10 تا از شهرهای زیر آب را با موقعیت جغرافیایی، عمق، تاریخ غرق شدن و مهم ترین یافته های باستان شناسی می شناسید، بعد سراغ 5 شهر کمتر شناخته شده می رویم، ماجرای آتلانتیس را از منظر علمی بررسی می کنیم و در پایان راهنمای عملی بازدید و غواصی در این محوطه ها را می خوانید.

15 تا از شهرهای غرق شده جهان در یک نگاه

جدول زیر خلاصه ای از اطلاعات شهرهای غرق شده ای است که در این مقاله بررسی می شوند:

چرا شهرها زیر آب می روند؟

سه نیرو بیشتر شهرهای غرق شده جهان را ساخته اند: حرکت زمین، بالا آمدن آب و دخالت انسان. تفاوت این سه، سرعت فاجعه است؛ اولی در چند دقیقه، دومی در چند هزار سال و سومی در چند ماه یک شهر را می بلعند.

زمین لرزه، سونامی و فرونشست زمین

وقتی صفحات تکتونیکی جا به جا می شوند، خط ساحلی می تواند در عرض چند ثانیه چند متر پایین برود. در خاک های شنی و اشباع از آب، پدیده ای به نام روانگرایی (Liquefaction) رخ می دهد: خاک خاصیت جامد بودن خود را از دست می دهد و ساختمان ها مثل سنگ در گل فرو می روند. پورت رویال در جامائیکا و نئاپولیس در تونس، دو نمونه شاخص این سناریو هستند.

بالا آمدن سطح آب دریاها

پس از پایان آخرین عصر یخبندان، یعنی حدود 12 هزار سال پیش، سطح آب اقیانوس ها بیش از 120 متر بالا آمد. هر سکونتگاهی که در آن دوره کنار ساحل ساخته شده بود، امروز در عمق 10 تا 40 متری زیر آب قرار دارد. آتلیت یام در اسرائیل و بخش هایی از دشت خلیج فارس، محصول همین بالا آمدن تدریجی اند.

مداخله مستقیم انسان

سدسازی، تغییر مسیر رودخانه ها و برداشت بی رویه آب زیرزمینی، جدیدترین عامل غرق شدن شهرهاست. شیچنگ در چین و ویا اپه کوئن در آرژانتین، هر دو در قرن بیستم و به دست انسان زیر آب رفتند؛ نه به دست طبیعت.

معرفی کامل معروف ترین شهرهای زیر آب

در ادامه این شهرها را کامل تر معرفی می کنیم.

1. تونیس هراکلیون، مصر: بندر گمشده فراعنه

• موقعیت: خلیج ابوقیر، 5 کیلومتری ساحل شمال شرقی اسکندریه، مصر
• عمق غرق شدن: حدود 10 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: فرونشست تدریجی از قرن دوم پیش از میلاد و ضربه نهایی زمین لرزه سال 365 میلادی
• تاریخ کشف: سال 2000 توسط فرانک گودیو و تیم موسسه اروپایی باستان شناسی زیرآبی (IEASM)

تونیس هراکلیون بزرگ ترین بندر تجاری مصر باستان بود که امروز در عمق حدود 10 متری خلیج ابوقیر قرار دارد و در سال 2000 توسط باستان شناس فرانسوی فرانک گودیو (Franck Goddio) کشف شد.

2300 سال پیش، هر کشتی ای که از یونان یا فینیقیه به مصر می آمد، اول در تونیس لنگر می انداخت و کالاهایش را از راه کانال های آبی به شهرهای داخلی می فرستاد. مصری ها این شهر را تونیس می نامیدند و یونانی ها هراکلیون. سال ها محققان فکر می کردند این دو، دو شهر جداگانه اند؛ تا اینکه یک لوح سنگی ثابت کرد یک شهر با دو نام بوده است.

گودیو و تیمش پس از سال ها جستجو با فناوری تشدید مغناطیسی هسته ای، این شهر را زیر لایه های رسوب پیدا کردند. مهم ترین یافته ها در مورد این شهر عبارتند از:

• 64 کشتی غرق شده از قرن ششم پیش از میلاد تا قرن دوم میلادی
• بیش از 700 لنگر سنگی و چوبی
• مجسمه 4 متری هاپی، خدای طغیان نیل، از گرانیت قرمز
• لوح سنگی 2 متری با کتیبه سه زبانه که فرمان مالیاتی نکتانبوی اول را ثبت کرده است
• سکه های طلا و ظروف سرامیکی وارداتی از آتن و قبرس

درس تونیس هراکلیون ساده است: یک بندر پررونق می تواند در فاصله چند دهه، زیر شن و آب ناپدید شود و از حافظه تاریخ پاک گردد.

2. پاولوپتری، یونان: کهن ترین شهر غرق شده جهان

• موقعیت: ساحل جنوبی لاکونیا، پلوپونز، یونان
• عمق غرق شدن: 3 تا 4 متر زیر سطح آب
• تاریخ ساخت: حدود 2800 پیش از میلاد، دوره برنز اولیه
• تاریخ کشف: 1967 توسط نیکولاس فلمینگ (Nicholas Flemming)؛ نقشه برداری کامل در 2009 توسط دانشگاه ناتینگهام

پاولوپتری با قدمت حدود 5000 سال، قدیمی ترین شهر غرق شده شناخته شده جهان است و چون فقط 3 تا 4 متر زیر آب قرار دارد، با ماسک و اسنورکل هم دیده می شود.

کف دریا در پاولوپتری با خطوط منظم و راست پوشیده شده است. این خطوط، دیوارهای خانه ها و مرز خیابان ها هستند. برخلاف بیشتر محوطه های زیرآبی که فقط چند ستون و دیوار پراکنده دارند، در اینجا نقشه کامل یک شهر با خیابان بندی مشخص باقی مانده است. آنچه باستان شناسان در مورد این شهر ثبت کرده اند عبارت است از:

• 15 ساختمان مستطیلی با دیوارهای سنگی به ضخامت 60 سانتی متر
• خیابان های سنگ فرش شده به عرض 2 تا 3 متر
• گورستان با مقبره های سنگی
• ظروف سرامیکی و ابزارهای برنزی

تیم دانشگاه ناتینگهام در سال 2009 با اسکنر سه بعدی لیزری، نقشه ای دقیق از 9000 متر مربع از این شهر تهیه کرد. همین نقشه، پاولوپتری را به الگوی مرجعی برای مطالعه شهرسازی عصر برنز تبدیل کرده است.

3. دوارکا، هند: شهر افسانه ای کریشنا

• موقعیت: ساحل غربی ایالت گجرات، هند، خلیج کمبی (Cambay)
• عمق غرق شدن: 3 تا 12 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: بر پایه متون سانسکریت حدود 3100 پیش از میلاد؛ بر پایه شواهد باستان شناختی حدود 1500 پیش از میلاد
• تاریخ کشف: دهه 1980 توسط موسسه ملی اقیانوس شناسی هند (NIO)

دوارکا شهری است که متون حماسی هند آن را به کریشنا نسبت می دهند و از دهه 1980 بقایای سنگی آن در عمق 3 تا 12 متری سواحل گجرات کشف شده است.

در ماهابهاراتا، دوارکا شهری با هفت دروازه و دیوارهای سنگ مرمر است که پس از مرگ کریشنا زیر آب می رود. قرن ها این روایت را افسانه محض می دانستند، تا اینکه در سال 1983 غواصان موسسه NIO در عمق 6 متری به دیوارهای سنگی و ستون های کنده کاری شده رسیدند. یافته های کلیدی در مورد این شهر عبارتند از:

• دیوارهای سنگی به طول بیش از 200 متر با بلوک های تراشیده شده ماسه سنگ
• لنگرهای سنگی سه سوراخه، شبیه لنگرهای فینیقی
• سفال های قرمز و سیاه متعلق به دوره هاراپان متاخر
• مهر و سکه با نقوش هندسی

در سال 2001، سونارهای پیشرفته ساختارهای هندسی منظمی را در عمق 20 تا 40 متری خلیج کمبی شناسایی کردند که برخی پژوهشگران قدمت آنها را تا 7500 پیش از میلاد تخمین زدند. این تاریخ گذاری هنوز در جامعه باستان شناسی مورد مناقشه است و بسیاری آن را نتیجه رسوب گذاری طبیعی می دانند.

4. پورت رویال، جامائیکا: پایتخت دزدان دریایی

• موقعیت: جنوب شرقی جامائیکا، دریای کارائیب
• عمق غرق شدن: 1 تا 13 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: 7 ژوئن 1692، حوالی ساعت 11:43 صبح
• تاریخ کشف: حفاری های زیرآبی از دهه 1950 و به شکل نظام مند از 1981 توسط دانشگاه تگزاس ای اند ام

پورت رویال شلوغ ترین بندر کارائیب بود که در 7 ژوئن 1692 بر اثر زمین لرزه ای 7.5 ریشتری، در عرض چند دقیقه دو سوم آن زیر آب رفت و حدود 2000 نفر جان باختند.

صبح آن روز، 6500 نفر در 2000 ساختمان زندگی می کردند، میخانه ها پر از دریانوردان بود و کشتی های دزدان دریایی در لنگرگاه پهلو گرفته بودند. زمین سه بار لرزید. خاک شنی زیر شهر روانگرا شد و ساختمان ها مانند سنگ در مرداب فرو رفتند. غواصان چه پیدا کردند؟

• ساعت جیبی نقره ای که عقربه هایش روی 11:43 متوقف شده اند
• بطری های شیشه ای مشروب با نشان های انگلیسی
• سکه های طلا و نقره اسپانیایی و انگلیسی
• بنیان ساختمان ها با آجرهای قرمز وارداتی از انگلستان
• اسکلت انسان ها در وضعیتی که نشان می دهد در حال فرار بوده اند

به همین دلیل پورت رویال را پمپئی کارائیب می نامند؛ چون مثل پمپئی، لحظه فاجعه را برای همیشه منجمد کرده است.

5. شیچنگ (شهر شیر)، چین: شهری که یک سد آن را بلعید

• موقعیت: دریاچه چیان دائو (هزار جزیره)، استان چجیانگ، چین
• عمق غرق شدن: 26 تا 40 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: سال 1959 همزمان با ساخت سد شین آن
• تاریخ بازشناسی: سال 2001 و معرفی گسترده در سال 2011

شیچنگ تنها شهر این فهرست است که بر اثر تصمیم مهندسی انسان غرق شد؛ در سال 1959 آب پشت سد شین آن بالا آمد و این شهر 1300 ساله را در عمق 26 تا 40 متری دریاچه چیان دائو دفن کرد. برای ساخت نیروگاه برق آبی، حدود 300 هزار نفر جا به جا شدند و دو شهر شیچنگ و هه چنگ زیر آب رفتند. نتیجه، یکی از سالم ترین شهرهای غرق شده جهان است:

• 5 دروازه سنگی با طاق های کنده کاری شده
• 265 خیابان سنگ فرش شده با عرض 2 تا 5 متر
• مجسمه های شیر که نام شهر از آنها گرفته شده است
• ساختمان های چوبی که پس از بیش از شش دهه زیر آب هنوز نپوسیده اند
• دیوارهای شهر به طول حدود 2 کیلومتر

دمای خنک آب، نبود جریان های قوی و نبود اکسیژن کافی برای تجزیه چوب، شیچنگ را در وضعیتی تقریبا دست نخورده نگه داشته است. دولت چین این محوطه را در فهرست میراث فرهنگی ثبت کرده و غواصی در آن نیازمند مجوز و مهارت غواصی فنی است.

6. بایه، ایتالیا: تفریحگاه غرق شده امپراتوران روم

• موقعیت: خلیج ناپل، حدود 17 کیلومتری غرب ناپل، ایتالیا
• عمق غرق شدن: 1 تا 10 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: فرونشست تدریجی از قرن سوم تا هشتم میلادی
• تاریخ کشف: شناسایی از دهه 1920 و حفاری های جدی از دهه 1980

بایه لوکس ترین تفریحگاه روم باستان بود که بر اثر فرونشست آتشفشانی منطقه کامپی فلگری، به تدریج تا قرن هشتم میلادی زیر آب خلیج ناپل رفت. اگر سناتور رومی بودید، تابستان را در بایه می گذراندید. ویلاهای مرمری، حمام های آب گرم طبیعی و باغ های رو به دریا، این شهر را به بهشت ثروتمندان تبدیل کرده بود. سنکا در نوشته هایش از فساد و خوش گذرانی افسارگسیخته بایه شکایت می کرد.

اما همان چیزی که بایه را ساخته بود، آن را نابود کرد: فعالیت آتشفشانی زیرزمینی که چشمه های آب گرم می ساخت، زمین را هم به تدریج پایین می برد. این پدیده که برادی سیسم (Bradyseism) نام دارد، هنوز در منطقه فعال است. یافته های شاخص در مورد آن عبارتند از:

• مجسمه های مرمری اولیس و دیومدس از ویلای منسوب به امپراتور کلودیوس
• کف های موزاییکی با نقوش هندسی رنگی
• استخرهای آب گرم با سیستم گرمایش هایپوکاست
• بقایای ویلاهای منسوب به نرون و ژولیوس سزار
• ستون های مرمری با سرستون های کورینتی

امروز بایه بخشی از پارک باستان شناختی زیرآبی بایه است و با قایق کف شیشه ای، اسنورکل یا غواصی سازمان یافته قابل بازدید است.

7. آتلیت یام، اسرائیل: روستای 9000 ساله زیر دریا

• موقعیت: ساحل مدیترانه، حدود 200 متری جنوب آتلیت، اسرائیل
• عمق غرق شدن: 8 تا 12 متر زیر سطح آب
• تاریخ ساخت: حدود 7000 پیش از میلاد، دوره نوسنگی
• تاریخ کشف: 1983 توسط اهود گالیلی (Ehud Galili) از سازمان آثار باستانی اسرائیل

آتلیت یام قدیمی ترین سکونتگاه غرق شده ای است که در آن شواهد کشاورزی و دامداری پیدا شده و قدمتش به حدود 7000 سال پیش از میلاد می رسد. این محوطه، بیش از آنکه یک شهر باشد، یک روستای سازمان یافته است؛ اما اهمیتش در همین نکته است. آتلیت یام نشان می دهد انسان نوسنگی 9000 سال پیش، جامعه ای با کشاورزی، دامداری، آیین مذهبی و ساخت و ساز دائمی داشته است. مهم ترین کشفیات در این منطقه عبارتند از:

• 7 چاه آب سنگی تا عمق 5 متر، از کهن ترین چاه های شناخته شده جهان
• دیوارهای سنگی خانه ها با ضخامت حدود 40 سانتی متر
• محوطه آیینی با ستون های سنگی (مگالیت) چیده شده به شکل دایره
• اسکلت ده ها نفر در گورهای جمعی، شامل قدیمی ترین شواهد شناخته شده سل در انسان
• استخوان گاو، گوسفند و خوک به نشانه اهلی سازی
• دانه های گندم و عدس زغال شده

بالا آمدن سطح دریا در پایان عصر یخبندان، این روستا را برای همیشه زیر آب برد؛ سرنوشتی که احتمالا صدها سکونتگاه ساحلی دیگر هم داشته اند.

8. کاخ کلئوپاترا، اسکندریه، مصر

• موقعیت: بندر شرقی اسکندریه، جزیره آنتیرودوس، مصر
• عمق غرق شدن: 6 تا 8 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: زمین لرزه سال 365 میلادی و سونامی ها و زلزله های بعدی
• تاریخ کشف: 1996 توسط فرانک گودیو

کاخ سلطنتی بطلمیوسیان در جزیره آنتیرودوس، جایی که کلئوپاترای هفتم زندگی می کرد، امروز در عمق 6 تا 8 متری بندر شرقی اسکندریه قرار دارد و در سال 1996 کشف شد.

فرانک گودیو با استفاده از مغناطیس سنجی هسته ای و سونار جانبی، این مجموعه را از زیر لایه های رسوبی بیرون کشید. بندر شرقی اسکندریه در واقع یک محوطه چندلایه است: بقایای کاخ بطلمیوسی، اسکله های باستانی و قطعاتی که برخی پژوهشگران آنها را به فانوس دریایی اسکندریه نسبت می دهند. یافته ها عبارتند از:

• بیش از 1400 قطعه شامل ستون، مجسمه و کتیبه
• مجسمه 5 متری یک کاهن از گرانیت سیاه
• ستون های گرانیت قرمز با کتیبه های هیروگلیف
• اسفینکس های سنگی با چهره حاکمان بطلمیوسی
• بلوک های سنگی با سوراخ های اتصال فلزی، نشانه فناوری ساخت بطلمیوسی

بندر شرقی اسکندریه از معدود محوطه های زیرآبی است که تورهای غواصی تفریحی برای آن برگزار می شود، هرچند شفافیت آب در این ناحیه معمولا پایین است.

9. نئاپولیس، تونس: شهری که سونامی آن را نابود کرد

• موقعیت: خلیج هامامات، نزدیک شهر نابل (Nabeul)، تونس
• عمق غرق شدن: 1 تا 5 متر زیر سطح آب
• تاریخ غرق شدن: 21 ژوئیه 365 میلادی
• تاریخ کشف: 2017 توسط تیم مشترک تونسی و ایتالیایی به سرپرستی معز غانمی و همکارانش

نئاپولیس شهر رومی تونس بود که در 21 ژوئیه سال 365 میلادی بر اثر زمین لرزه و سونامی کرت زیر آب رفت و در سال 2017 بیش از 20 هکتار از بقایای آن کشف شد.

زمین لرزه ای که در سال 365 میلادی جزیره کرت را لرزاند، سونامی بزرگی ساخت که سواحل مدیترانه شرقی و آفریقای شمالی را درنوردید. مورخ رومی، آمیانوس مارسلینوس، این حادثه را ثبت کرده است؛ کشف نئاپولیس، روایت او را با شواهد میدانی تایید کرد. آنچه در عمق کم پیدا شد:

• خیابان های سنگ فرش با شبکه فاضلاب
• بیش از 100 حوضچه تخمیر گاروم، سس ماهی محبوب رومی ها
• ویلاهای رومی با کف های موزاییک
• معبد با ستون های مرمری شکسته
• سکه های برنزی با نقش امپراتوران روم

نئاپولیس بزرگ ترین مرکز تولید گاروم در آفریقای شمالی بود؛ سسی که در روم باستان ارزشی نزدیک به ادویه های گران قیمت داشت.

10. دانویچ، انگلستان: شهری که دریا ذره ذره آن را خورد

• موقعیت: ساحل سافولک، شرق انگلستان، دریای شمال
• عمق غرق شدن: 1 تا 10 متر زیر آب و زیر رسوبات ساحلی
• تاریخ غرق شدن: فرسایش تدریجی از قرن یازدهم تا پانزدهم میلادی
• تاریخ نقشه برداری: 2008 تا 2013 در پروژه باستان شناسی دانویچ با همکاری دانشگاه ساوت همپتون

دانویچ در قرن یازدهم یکی از بزرگ ترین بنادر انگلستان بود و بین سال های 1086 تا 1540 حدود 1.5 کیلومتر از ساحل آن بر اثر فرسایش و طوفان به دریای شمال ریخت.

دانویچ حدود 3000 ساکن، 8 کلیسا، دو صومعه و بندری شلوغ داشت. اما دریای شمال صبور بود؛ موج ها و طوفان ها هر سال چند متر از خشکی را می بردند. طوفان های سهمگین قرن سیزدهم و چهاردهم، دهانه بندر را با شن بستند و اقتصاد شهر را از پا انداختند. پروژه باستان شناسی دانویچ با سونار چندپرتوی و دوربین های زیرآبی، نقشه ای از این منطقه در میان شهرهای زیر آب تهیه کرد:

• بقایای کلیسای سنت پیتر با دیوارهای سنگی
• اسکله چوبی با تیرهای بلوط
• دیوارهای بندر از سنگ چخماق
• گورستان با ده ها قبر سنگی
• سفال های قرون وسطایی و سکه های نقره

دانویچ هشدار زنده ای است: فرسایش ساحلی هنوز هم شهرها را می خورد. بخش هایی از ساحل سافولک سالانه حدود یک متر عقب نشینی می کند.

5 شهر غرق شده دیگر که کمتر شناخته شده اند

فهرست شهرهای زیر آب به ده مورد بالا ختم نمی شود. پنج محوطه زیر، از نظر علمی یا بصری به اندازه نمونه های مشهور جذاب اند.

1. یوناگونی، ژاپن: سازه ای که هنوز معما است

در سال 1986 یک راهنمای غواصی به نام کیهاچیرو آراتاکه، در عمق 5 تا 25 متری نزدیک جزیره یوناگونی، سازه ای پلکانی با لبه های تیز و سطوح صاف پیدا کرد. ماساآکی کیمورا، زمین شناس ژاپنی، آن را بقایای یک شهر باستانی می داند. در مقابل، رابرت شاخ و بسیاری از زمین شناسان معتقدند این ساختار، شکستگی طبیعی سنگ های رسوبی است. یوناگونی هنوز پرونده ای باز در باستان شناسی زیرآبی است و بهترین مثال برای اینکه هر ساختار منظم زیر آب، لزوما ساخته دست بشر نیست.

2. ککوا و سیمنا، ترکیه: شهر لیکیایی روی خط ساحلی

در سواحل جنوبی ترکیه، نزدیک آنتالیا، بقایای شهرهای لیکیایی سیمنا و آپرلای بر اثر زمین لرزه های قرن دوم میلادی نیمی زیر آب و نیمی روی خشکی مانده اند. پله های سنگی که مستقیم وارد آب می شوند و دیوارهایی که زیر سطح دریا ادامه پیدا می کنند، ککوا را به یکی از دیدنی ترین محوطه های زیرآبی مدیترانه تبدیل کرده است. غواصی روی این محوطه ممنوع است، اما تورهای قایق کف شیشه ای هر روز از آن بازدید می کنند.

3. رونگهولت، آلمان: آتلانتیس دریای شمال

رونگهولت، بندری در فریزلند شمالی آلمان، در طوفان مهیب ژانویه 1362 میلادی که به «مرگ بزرگ انسان ها» مشهور است، در یک شب زیر آب رفت. سال ها این شهر افسانه محلی به شمار می رفت تا اینکه پژوهش های ژئوفیزیکی سال های اخیر، بقایای پی کلیسا و شبکه ای از سیل بندها و مزارع را زیر گل ولای دریای وادن شناسایی کرد.

4. سامابای، گواتمالا: جزیره آیینی مایاها

در دریاچه آتیتلان گواتمالا، محوطه ای مایایی به نام سامابای در عمق 12 تا 20 متری قرار دارد. این جزیره آیینی حدود قرن سوم میلادی و احتمالا در پی فعالیت آتشفشانی و بالا آمدن سریع آب دریاچه، زیر آب رفت. بناهای تشریفاتی، سکوها و ظروف نذری آن، سامابای را به یکی از کم نظیرترین محوطه های زیرآبی قاره آمریکا تبدیل کرده است.

5. ویا اپه کوئن، آرژانتین: شهر غرق شده مدرن

ویا اپه کوئن یک شهر آب درمانی با حدود 1500 ساکن بود که در سال 1985 با شکستن سیل بند دریاچه اپه کوئن، زیر آبی شور و غلیظ رفت. حدود 25 سال بعد آب فروکش کرد و شهری اسکلتی از درختان سفیدشده و ساختمان های نمک زده بیرون آمد. ویا اپه کوئن نشان می دهد فرآیندی که هزاران سال طول کشیده بود، امروز می تواند در یک نسل تکرار شود.

آتلانتیس: افسانه یا شهر غرق شده واقعی؟

هیچ شواهد باستان شناسی تاییدشده ای برای وجود آتلانتیس وجود ندارد. آتلانتیس اولین بار در دو رساله افلاطون، تیمائوس و کریتیاس، در قرن چهارم پیش از میلاد توصیف شد و بیشتر پژوهشگران آن را یک تمثیل فلسفی درباره غرور و سقوط تمدن ها می دانند، نه گزارشی تاریخی. با این حال، دو نظریه علمی جدی درباره این داستان مطرح است:

• فوران آتشفشان سانتورینی حدود 1600 پیش از میلاد که تمدن مینوسی جزیره کرت را فلج کرد و سونامی گسترده ای در مدیترانه ساخت.
• شهرهای غرق شده واقعی مدیترانه مانند تونیس هراکلیون و هلیکه در یونان که در یک شب بر اثر زمین لرزه زیر آب رفت و در دوران باستان به عنوان نمونه خشم خدایان نقل می شد.

نکته مهم برای هر خواننده ای که دنبال شهرهای زیر آب است: داستان های شبه علمی درباره آتلانتیس، تمدن های فرازمینی یا سازه های 100 هزار ساله، معمولا هیچ نسبتی با یافته های میدانی ندارند. واقعیت باستان شناسی زیرآبی به اندازه کافی شگفت انگیز هست که به افسانه سازی نیاز نداشته باشد.

رد پای شهرهای غرق شده در ایران و خلیج فارس

خلیج فارس یکی از جدی ترین نامزدهای وجود سکونتگاه های غرق شده در جهان است. تا حدود 12 هزار سال پیش، بخش بزرگی از بستر امروزی خلیج فارس خشکی بود؛ دشتی حاصلخیز که رودخانه های دجله، فرات، کارون و رودهای عربستان در آن جاری بودند.

جفری رز، باستان شناس بریتانیایی، در فرضیه ای که به «واحه خلیج فارس» مشهور شده، نشان داده است این دشت تا پیش از بالا آمدن آب می توانسته میزبان جمعیت انسانی باشد و پس از پر شدن حوضه در حدود 8 تا 6 هزار سال پیش از میلاد، ساکنانش به سمت سواحل امروزی مهاجرت کرده باشند. تراکم ناگهانی سکونتگاه های نوسنگی در سواحل کنونی خلیج فارس، یکی از شواهد پشتیبان این فرضیه است.

در سواحل ایران هم فرونشست و بالا آمدن آب، بخش هایی از سازه های بندری باستانی را زیر آب برده است؛ از جمله بخش هایی از تاسیسات ساحلی بندر باستانی سیراف در استان بوشهر که زمانی مهم ترین بندر تجاری خلیج فارس در قرون سوم و چهارم هجری بود. باستان شناسی زیرآبی در ایران هنوز رشته ای جوان است و بخش بزرگی از بستر خلیج فارس و دریای خزر بررسی نشده باقی مانده است.

باستان شناسان چگونه شهرهای زیر آب را پیدا می کنند؟

کشف یک شهر غرق شده ترکیبی از فناوری سنجش از دور، غواصی علمی و صبر چندساله است. معمولا ابتدا بستر دریا با سونار و مغناطیس سنج اسکن می شود، بعد نقاط مشکوک با ربات یا غواص بررسی می شوند و در نهایت حفاری کنترل شده انجام می گیرد.

بیرون آوردن اشیا هم فرآیند دقیقی دارد: هر شیء پیش از جا به جایی، عکس برداری سه بعدی و موقعیت یابی می شود، با بالابرهای بادی یا سینی مخصوص بالا می آید و بلافاصله در محلول های نمک زدایی و تثبیت کننده قرار می گیرد تا در تماس با هوا متلاشی نشود.

راهنمای بازدید و غواصی از شهرهای زیر آب

قسمت‌هایی از شهرهای غرق شده جهان برای بازدید عمومی باز هستند، اما هر کدام قوانین خاص خود را دارند. جدول زیر گزینه های واقع بینانه را نشان می دهد:

چند نکته که پیش از سفر باید بدانید:

• قوانین میراث فرهنگی جدی است. کنوانسیون 2001 یونسکو درباره حفاظت از میراث فرهنگی زیر آب، برداشتن هر شیء از محوطه های باستانی را ممنوع کرده و بسیاری از کشورها برای آن مجازات کیفری تعیین کرده اند.
• بهترین فصل، تابستان و اوایل پاییز است، چون شفافیت آب مدیترانه در این ماه ها بیشترین مقدار را دارد.
• بدون راهنمای محلی وارد محوطه نشوید. بسیاری از محوطه ها مرز مشخصی روی سطح آب ندارند و ورود غیرمجاز، جریمه دارد.
• دوربین زیرآبی با لنز واید بهترین انتخاب برای ثبت سازه های بزرگ در نور کم است.

اشتباهات رایج درباره شهرهای غرق شده

پیش از آنکه به سراغ منابع و ویدیوهای این حوزه بروید، این باورهای غلط را کنار بگذارید:

• هر ساختار منظم زیر آب، ساخته دست بشر نیست. یوناگونی بهترین نمونه است؛ شکستگی طبیعی سنگ های رسوبی می تواند کاملا شبیه پلکان و دیوار به نظر برسد.
• عمق بیشتر به معنای قدمت بیشتر نیست. شیچنگ در عمق 40 متری فقط 65 سال است که زیر آب رفته، در حالی که پاولوپتری در عمق 3 متری، 5000 سال قدمت دارد.
• همه این شهرها یک شبه غرق نشدند. بایه و دانویچ طی چند قرن، سانتی متر به سانتی متر زیر آب رفتند.
• آتلانتیس کشف نشده است. هیچ محوطه کشف شده ای تا امروز به عنوان آتلانتیس تایید نشده و ادعاهای دوره ای در این باره، معمولا فاقد داوری علمی اند.
• همه محوطه ها قابل غواصی نیستند. بسیاری از آنها به دلایل حفاظتی، امنیتی یا شفافیت پایین آب، برای عموم بسته اند.

چرا شهرهای زیر آب امروز اهمیت دارند؟

این محوطه ها فقط ویرانه نیستند؛ کپسول های زمان اند. آب سرد و بی اکسیژن، چوب، پارچه، دانه گیاهی و حتی رنگ را جوری حفظ می کند که در محوطه های خشکی تقریبا هرگز باقی نمی مانند.

• پورت رویال و نئاپولیس لحظه دقیق فاجعه را ثبت کرده اند و به باستان شناسان اجازه می دهند زندگی روزمره را در یک روز مشخص بازسازی کنند.
• پاولوپتری و آتلیت یام نشان می دهند سازمان اجتماعی بشر بسیار قدیمی تر و پیچیده تر از تصور پیشین بوده است.
• تونیس هراکلیون و کاخ کلئوپاترا روایت های مکتوب تاریخی را راستی آزمایی می کنند.
• شیچنگ و دانویچ یادآوری می کنند که هم انسان و هم طبیعت می توانند یک شهر را از نقشه حذف کنند.

این آخری، مهم ترین درس امروزی است. سطح آب دریاها از سال 1900 حدود 20 سانتی متر بالا آمده و بر پایه گزارش های هیئت بین دولتی تغییر اقلیم، تا سال 2100 بسته به سناریوی انتشار گازهای گلخانه ای، بین حدود 30 سانتی متر تا بیش از یک متر دیگر بالا خواهد آمد. شهرهایی مانند جاکارتا که ترکیب فرونشست و بالا آمدن آب را همزمان تجربه می کند، ونیز، میامی و اسکندریه، در معرض جدی ترین خطر قرار دارند. تاریخ دانویچ و تونیس، سناریوی فرضی نیست؛ الگویی است که تکرار می شود.

نتیجه گیری

شهرهای زیر آب، بزرگ ترین موزه بدون سقف جهان اند. از تونیس هراکلیون و پاولوپتری تا پورت رویال، شهر شیر و آتلیت یام، هر کدام روایتی متفاوت از یک الگوی مشترک اند: تمدن ها روی خط ساحلی ساخته می شوند و خط ساحلی، ثابت نمی ماند. بیش از 80 درصد بستر اقیانوس ها هنوز با دقت کافی نقشه برداری نشده است؛ یعنی احتمالا صدها سکونتگاه دیگر هنوز در تاریکی منتظر کشف اند.

اگر این موضوع برایتان جدی است، سه کار عملی می توانید انجام دهید: تورهای غواصی باستان شناختی بایه، اسکندریه یا پاولوپتری را در برنامه سفر بعدی تان بگذارید؛ پروژه های پژوهشی و نهادهای حفاظت از میراث زیرآبی را دنبال و حمایت کنید؛ و به فرسایش سواحل و بالا آمدن سطح دریا در منطقه خودتان توجه کنید، چون دانویچ روزی یک بندر شلوغ بود.

دریا تاریخ را بلعیده، اما هضم نکرده است. هنوز می شود آن را پس گرفت.

سوالات متداول