7 تا از بزرگترین سونامی های تاریخ: وقایعی مرگبار در جهان

دیوارهایی از آب که در چند دقیقه شهرها را بلعیدند و تاریخ را برای همیشه تغییر دادند. این مقاله از نجوافکت روایتی واقعی از بزرگترین سونامی های جهان است که بشر تا امروز تجربه کرده است.

بزرگترین سونامی های تاریخ

در ادامه 7 مورد از سونامی های مرگبار در جهان را بررسی می‌کنیم. این لیست بر اساس منابع معتبر، مانند وبسایت SURFER، جمع‌آوری شده و به ترتیب شدت سونامی‌ها، از کوچکترین تا بزرگترین سونامی چیده شده است.

7. سونامی ۲۰۰۴ در اقیانوس هند

• شدت سونامی: 15 تا 30 متر
• تلفات جانی: بیشتر از 220 هزار نفر

سونامی 2004 در اقیانوس هند که به عنوان سونامی بزرگ اقیانوس هند یا سونامی روز بعد از کریسمس نیز شناخته می‌شود، یکی از سونامی های مرگبار و بزرگ‌ترین بلایای طبیعی ثبت‌شده در تاریخ بشر است. در صبح روز 26 دسامبر 2004 (6 دی 1383) یک زمین‌لرزه زیرآبی با بزرگی 9.2 تا 9.3 ریشتر در نزدیکی سواحل شمالی جزیره سوماترای اندونزی رخ داد که به سرعت منجر به تشکیل امواج عظیم سونامی شد. این زمین‌لرزه که یکی از قوی‌ترین و بدترین زلزله های تاریخ بوده، در اثر لغزش صفحات تکتونیکی هند و بورما در بستر اقیانوس ایجاد شد و انرژی‌ای آزاد کرد که معادل هزاران برابر بمب‌های هسته‌ای بود.

امواج تا بیش از 30 متر ارتفاع یافتند و در عرض چند دقیقه با نیرویی سهمگین به سواحل کشورهای اطراف اقیانوس هند برخورد کردند. این سونامی هند، اندونزی، سریلانکا، تایلند و چند کشور دیگر را درگیر کرد و باعث شد که شهرها، روستاها و زیربناهای ساحلی در این کشورها با ویرانی کامل روبه‌رو شوند. این رخداد به عنوان یکی از مرگبارترین سونامی های جهان، جان بیش از 227 هزار نفر را در حداقل 14 کشور گرفت و میلیون‌ها نفر را بی‌خانمان کرد، به گونه‌ای که کمک‌های بین‌المللی با میلیاردها دلار برای بازسازی و امدادرسانی بسیج شدند.

6. سونامی ۲۰۱۱ توهوکو

• شدت سونامی: تا 40.5 متر
• تلفات جانی: بیشتر از 19 هزار نفر

در 11 مارس 2011 (20 اسفند 1389) یک زمین‌لرزه عظیم با بزرگی تقریبی 9.0 تا 9.1 ریشتر در اقیانوس آرام، در نزدیکی ساحل منطقه توهوکو در شمال شرق ژاپن رخ داد و پس از آن یکی از سونامی های بزرگ و مخرب تاریخ شکل گرفت. این زمین‌لرزه قدرتمند که به عنوان یکی از بزرگ‌ترین و قوی‌ترین لرزه‌های ثبت‌شده در ژاپن شناخته می‌شود، در اثر حرکت صفحات تکتونیکی اقیانوس آرام و صفحه اوخوتسک رخ داد و با جابه‌جایی عظیم آب دریا، امواج سونامی تا بیش از 40 متر ارتفاع را در برخی نقاط ایجاد کرد. در نواحی ساحلی مانند ایواته و سندا، امواج با سرعتی بالغ بر 700 کیلومتر بر ساعت به داخل خشکی پیشروی کردند و ویرانی گسترده‌ای به بار آوردند.

سونامی ژاپن یکی از ویرانگرترین سونامی های جهان بوده است. بیش از 19 هزار نفر در ژاپن جان خود را از دست دادند یا مفقود شدند و صدها هزار نفر بی‌خانمان شدند، در حالی که تخمین‌های اقتصادی خسارات را به صدها میلیارد دلار می‌رساند. امواج عظیم همچنین باعث نقص‌های فاجعه‌آمیزی در نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما دایئچی شدند که پیامدهای زیست‌محیطی و انسانی بلندمدتی برجای گذاشت. این سونامی فراتر از مرزهای ژاپن نیز احساس شد و امواج آن در سواحل آمریکا، هاوایی و دیگر مناطق اقیانوس آرام ثبت شد، اگرچه تلفات جانی در آن نواحی بسیار کمتر بود.

5. سونامی اندونزی (1674)

• شدت سونامی: 100 متر
• تلفات جانی: بیشتر از 2300 نفر

در 17 فوریه 1674 (29 بهمن 1052) یک زمین‌لرزه در نزدیکی جزیره آمبون در منطقه مالوکو اندونزی رخ داد که باعث شکل‌گیری یکی از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین سونامی های بزرگ تاریخ این کشور شد. اگرچه لرزه بزرگی در حدود 6.8 ریشتر داشت، سونامی ناشی از آن بسیار عظیم‌تر بود. امواج سونامی در برخی نقاط تا حدود 100 متر ارتفاع پیدا کردند و با نیرویی باورنکردنی به سواحل برخورد کردند.

کارشناسان معتقد هستند که این امواج عظیم بیش از آنکه مستقیما از خود زمین‌لرزه ناشی شده باشند، نتیجه یک رانش زیرآبی عظیم (زیر دریا) بودند که پس از لرزه رخ داد و موج‌های عظیمی را پدید آورد. این رویداد تاریخی، نخستین ثبت مفصل از سونامی در اندونزی بود و نشان داد حتی زمین‌لرزه‌های با بزرگی متوسط نیز می‌توانند تحت شرایط خاص به سونامی های مرگبار و غیرمنتظره تبدیل شوند.

پیامدهای این سونامی واقعی و بزرگ برای ساکنان آمبون و نواحی اطراف آن فاجعه‌بار بود. بر اساس ثبت‌های تاریخی، بیش از 2300 نفر در اثر امواج عظیم ویرانگر جان خود را از دست دادند، جنگل‌ها و مزرعه‌ها به کلی نابود شد و بسیاری از ساختمان‌ها تخریب شدند. شاهدان عینی امواج را به قدری عظیم و سرشار از گل و لای توصیف کرده‌اند که تقریبا تپه‌های ساحلی را نیز پشت سر گذاشتند. با وجود اینکه بیش از 3 قرن از آن زمان گذشته، سونامی 1674 آمبون هنوز هم به عنوان یکی از سونامی های خطرناک جهان و بزرگ‌ترین رویدادهای تاریخ اندونزی در یادها باقی مانده است.

4. سونامی آلاسکا (2015)

• شدت سونامی: 100 تا 193 متر

در 17 اکتبر 2015 (25 مهر 1394) در بخش دورافتاده‌ای از آلاسکا، در گوشه‌ای از خلیج آیسی بی به نام Taan Fjord، یکی از قابل‌توجه‌ترین سونامی های بزرگ ثبت‌شده در دوران مدرن رخ داد؛ اگرچه تقریبا هیچ انسانی در آن منطقه حضور نداشت. در اثر فروریختن کوهستان به داخل آب‌های فیورد، حدود 180 میلیون تن سنگ و رسوب به درون آب سقوط کرد و به شدت آب را جابه‌جا نمود و امواجی را ایجاد کرد که به عنوان یک کلان‌سونامی (Megatsunami) شناخته می‌شود. این موج عظیم در ابتدای رخداد بیش از صد متر ارتفاع داشت و روی دیواره مقابل فیورد تا حدود 193 متر بالا آمد؛ یکی از بیش‌ترین ارتفاع‌های سونامی ثبت‌شده در تاریخ زمین‌شناسی جهان.

برخلاف بسیاری از سونامی های مرگبار که به دنبال زمین‌لرزه‌های ساحلی منجر به ویرانی انسان‌ها می‌شوند، این رخداد در منطقه‌ای خالی از جمعیت اتفاق افتاد و به همین دلیل هیچ تلفات انسانی گزارش نشد. با این حال، تاثیر امواج عظیم بر محیط طبیعی بسیار چشمگیر بود. در طول مسیر موج، پوشش گیاهی جنگلی در بیش از 20 کیلومتر مربع نواحی ساحلی کنده شد و نشانه‌های آن تا کیلومترها قابل مشاهده بود. امواج این سونامی وحشتناک واقعی حتی تا آیسی بی ادامه یافتند و در نقاط دورتر نیز آشکار شدند، هرچند با ارتفاعی به مراتب کمتر.

3. سونامی ایتالیا (1963)

• شدت سونامی: 250 متر
• تلفات جانی: بیشتر از 2000 نفر

در 9 اکتبر 1963 (17 مهر 1342) در شمال شرقی ایتالیا، رخدادی شگفت‌انگیز و مرگبار رخ داد که یکی از سونامی های بزرگ تاریخ اروپا را رقم زد؛ اگرچه این امواج مهیب نه در اقیانوس، بلکه در یک دره کوهستانی شکل گرفتند. در جریان پر کردن مخزن سد وایونت (Vajont Dam)، حدود 260 میلیون متر مکعب سنگ، خاک و درخت از کوه مونته توک فرو ریخت و با سرعت زیاد به آب پشت سد برخورد کرد.

این رانش عظیم باعث شد حجم عظیمی از آب جابه‌جا شود و موجی ایجاد شود که تا 250 متر بالای تاج سد بالا رفت و سپس به دره روبه‌رو سرازیر شد؛ امواجی که به طور موثر یک سونامی مرگبار در دل کوه‌ها پدید آوردند و مسیر رودخانه را به ویرانه‌ای از گل و رس تبدیل کردند.

پیامد این موج عظیم برای ساکنان دره فاجعه‌بار بود: شهرها و روستاهایی مانند لونگارونه، پیرگو، ریوالتا و ویلانوا در مدت چند دقیقه تقریبا به طور کامل نابود شدند و تخمین زده می‌شود حدود 1900 تا 2500 نفر جان خود را از دست دادند. با وجود اینکه سد خود تقریبا سالم باقی ماند، امواج حاصل از رانش تبدیل به یکی از سونامی های مرگبار و تراژیک‌ترین فجایع مهندسی و طبیعی در تاریخ ایتالیا شد.

2. سونامی کوه سنت هلن (1980)

• شدت سونامی: 260 متر
• تلفات جانی: بیشتر از 50 نفر

در 18 می 1980 (28 اردیبشهت 1359)، کوه آتش‌فشان سنت هلن در ایالت واشینگتن آمریکا یکی از برجسته‌ترین وقایع طبیعی قرن بیستم را رقم زد؛ رویدادی که نه تنها یک فوران عظیم آتش‌فشانی بود، بلکه باعث شکل‌گیری یکی از سونامی های بزرگ در دریاچه‌های داخلی شد. در اثر یک زمین‌لرزه کوچک روز انفجار، بخش شمالی کوه به طور ناگهانی فرو ریخت و بزرگ‌ترین رانش زمین زیراتمسفری ثبت‌شده را ایجاد کرد که به سرعت به درون دریاچه اسپیریت لیک (Spirit Lake) سقوط کرد.

این رانش عظیم باعث شد حجم عظیمی از آب دریاچه جابه‌جا شود و موجی عظیم در درون دریاچه ایجاد شود که آب را تا حدود 260 متر بر فراز سطح طبیعی دریاچه پرتاب کرد؛ پدیده‌ای که از نظر ژئوفیزیکی با برخی از سونامی های مرگبار واقعی در اقیانوس‌ها مقایسه می‌شود. چنین امواج عظیمی ناشی از فروپاشی ناگهانی زمین و جابه‌جایی آب، نمونه‌ای از مگاتسونامی محسوب می‌شود که نشان می‌دهد سونامی‌ها می‌توانند حتی در محیط‌های آبی محدود نیز با قدرت چشمگیر پدید آیند.

اگرچه سونامی ناشی از این فرایند در دریاچه اسپیریت لیک به دلیل موقعیت جغرافیایی دورافتاده و عدم حضور جمعیت انسانی تلفات جانی گسترده‌ای نداشت، تاثیر ویرانگر آن بر محیط طبیعی منطقه بسیار چشمگیر بود. رانش عظیم نه تنها سطح و عمق دریاچه را به طور قابل توجهی تغییر داد، بلکه هزاران درخت و مواد آتشفشانی را در سطح آب پراکند، به گونه‌ای که پس از انفجار بخش قابل توجهی از سطح دریاچه را پوشاند و اثرات آن تا سال‌ها باقی ماند. علت سونامی کوه سنت هلن ترکیب رانش زمین و فوران آتش‌فشانی بود و یادآور آن است که سونامی‌ها فقط در اقیانوس‌ها رخ نمی‌دهند و دریاچه‌ها و مناطق داخلی نیز می‌توانند شاهد امواج عظیمی باشند.

1. سونامی آلاسکا (1958)

• شدت سونامی: 524 متر
• تلفات جانی: 5 نفر

در 9 جولای 1958 (18 تیر 1337) در خلیج لیتویا (Lituya Bay) در آلاسکا یکی از عجیب‌ترین سونامی های بزرگ رخ داد که به عنوان کلان‌سونامی و بزرگترین سونامی تاریخ شناخته می‌شود. این رویداد پس از زمین‌لرزه‌ای با بزرگی بین 7.8 تا 8.3 ریشتر در امتداد گسل Fairweather به وقوع پیوست و رانش عظیمی از بیش از 30 میلیون متر مکعب سنگ و یخ را از دیواره‌های شیب‌دار دریاچه به آب انداخت.

اما ارتفاع بزرگترین سونامی جهان چقدر بود؟ برخورد ناگهانی این حجم عظیم مواد به آب، باعث جابه‌جایی فوق‌العاده آب و ایجاد موجی شد که در ارتفاع حتی تا 524 متر بالا رفت؛ ارتفاعی که از برج امپایر استیت نیز بیشتر است و تا امروز بیشترین ارتفاع موج ثبت‌شده در تاریخ بزرگترین سونامی ها محسوب می‌شود. این سونامی مرگبار در دل دره‌های باریک و کوهستانی، قدرت شگفت‌انگیز نیروهای زمین‌شناسی را به نمایش گذاشت و فهم دانشمندان را از نقش رانش‌های سنگی در ایجاد موج‌های عظیم تغییر داد.

اگرچه خلیج لیتویا منطقه‌ای تقریبا خالی از جمعیت بود، این حادثه هنوز پیامدهای قابل توجهی داشت. گزارش‌ها حاکی از این است که پنج نفر جان خود را از دست دادند و چندین قایق ماهیگیری یا نابود شد یا شدیدا آسیب دید، در حالی که برخی از قایق‌ها در مواجهه با امواج عظیم توانستند به طرز معجزه‌آسایی نجات یابند.

کلام آخر

سونامی‌ها در طول تاریخ نشان داده‌اند که ترکیبی از قدرت مهارنشدنی طبیعت و آسیب‌پذیری تمدن انسانی هستند؛ از بزرگترین سونامی های اقیانوسی مانند فاجعه 2004 اقیانوس هند و سونامی توهوکو 2011 گرفته تا رخدادهای کمتر شناخته‌شده اما فوق‌العاده مخرب در دریاچه‌ها، خلیج‌ها و مناطق کوهستانی. مرور این سونامی های مرگبار نشان می‌دهد که منشا آن‌ها همیشه زمین‌لرزه‌های کلاسیک نیست و عواملی مانند رانش زمین و فوران‌های آتشفشانی نیز می‌توانند امواجی ویرانگر ایجاد کنند. شناخت این رخدادها، در کنار توسعه سیستم‌های هشدار و افزایش آگاهی عمومی، تنها راه کاهش تلفات سونامی های بزرگ تاریخ در آینده است؛ زیرا هرچند نمی‌توان از وقوع سونامی جلوگیری کرد، اما می‌توان با دانش و آمادگی، از تبدیل آن‌ها به فاجعه‌ای انسانی جلوگیری کرد.

سوالات متداول