15 صورت فلکی پرطرفدار: سفری کهکشانی به مشهورترین صورت های فلکی

صورت فلکی الگویی از ستارگان درخشان است که از هزاران سال پیش برای جهت‌یابی، تنظیم تقویم و داستان‌سرایی استفاده می‌شده. در این مقاله از نجوافکت با 15 تا از صورت های فلکی معروف و قابل رؤیت از ایران، زمان دقیق مشاهده هر کدام و نکات ساده پیدا کردن آن‌ها با چشم غیرمسلح آشنا می‌شوید.

15 تا از مشهورترین و زیباترین صورت ‎های فلکی

امروزه شناخت انواع صورت‌ های فلکی معروف نه تنها یک سرگرمی ساده، بلکه مهارتی واقعی برای جهت‌یابی در سفر، کوهنوردی یا حتی مواقع قطع جی‌پی‌اس است. در ادامه 15 تا از پرطرفدارترین صورت‌ های فلکی قابل رویت از خاک ایران را با بهترین زمان مشاهده معرفی می‌کنیم. این لیست بر اساس منابع معتبر، از جمله وبسایت SLEEPOPOLIS جمع‌آوری شده است.

1. صورت فلکی دب اکبر (Ursa Major) – خرس بزرگ

• موقعیت: نیمکره شمالی، قطبی (همیشه دیده می‌شود)
• مساحت: 1280 درجه مربع (سومین صورت فلکی بزرگ)
• درخشان‌ترین ستاره: جون یا الیت (Alioth)
• بهترین ماه رویت از ایران: تمام سال، به خصوص بهار و تابستان

دب اکبر احتمالا شناخته‌شده‌ترین صورت فلکی آسمان است. هفت ستاره درخشان انتهای آن، «دیگ» یا «مرفق» یا در فرهنگ آمریکایی «چرخ دستی بزرگ» (Big Dipper) را تشکیل می‌دهند. اگر دو ستاره انتهایی دیگ را پنج برابر فاصله‌شان امتداد دهید، به ستاره قطبی می‌رسید؛ راهی که قرن‌ها دریانوردان و کاروان‌ها با آن جهت شمال را پیدا می‌کردند. در اساطیر یونانی، دب اکبر «کالیستو» زیبا، معشوقه زئوس بود که هرا از روی حسادت او را به خرس تبدیل کرد.

2. جبار (Orion) – شکارچی

• موقعیت: استوایی، زمستان
• مساحت: 594 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: پای شکارچی یا رِجل‌الجَبّار (Rigel)
• بهترین ماه رویت از ایران: دی و بهمن

هیچ صورت فلکی به اندازه جبار (شکارچی) چشم‌گیر نیست. سه ستاره منظم در یک ردیف کمربند شکارچی را می‌سازند و از آنجا شمشیر آویزان است که سحابی بزرگ جبار در آن قرار دارد. ابط‌الجوزا (شانه راست شکارچی) ستاره‌ای قرمز و غول‌پیکر است که در 500 تا 1000 سال آینده احتمالا به ابرنواختر تبدیل خواهد شد. در شب‌های سرد زمستان، صورت فلکی شکارچی مثل یک جنگجوی غول‌پیکر در آسمان ایستاده و انگار با ثور (گاو) در حال مبارزه است.

3. ذات الکرسی (Cassiopeia) – کاسیوپیا

• موقعیت: شمالی، قطبی
• مساحت: 598 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: آلفا ذات‌الکرسی (Alpha Cassiopeiae)
• بهترین زمان رویت از ایران: تمام سال، به خصوص پاییز و زمستان

ملکه مغرور آسمان! پنج ستاره درخشان ذات‌الکرسی شکل W یا M را می‌سازند که به راحتی قابل تشخیص است. در اساطیر یونانی، صورت فلکی کاسیوپیا به خاطر خودستایی‌اش به عنوان تنبیه وارونه به آسمان آویزان شد؛ به همین دلیل نیمی از سال وارونه دیده می‌شود. ذات الکرسی در سمت مقابل دب اکبر نسبت به ستاره قطبی قرار دارد و به همین دلیل در شب‌هایی که دب اکبر پایین افق است، کاسیوپیا بالا می‌درخشد.

4. صورت فلکی عقرب (Scorpius) – کژدم

• موقعیت: جنوبی، دایرة‌البروج
• مساحت: 497 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: قلب‌العقرب (Antares)
• بهترین ماه رویت از ایران: تیر و مرداد

عقرب یکی از معدود صورت‌ های فلکی است که واقعا شبیه نامش است. دم خمیده و قلب قرمز (عنتروس) کاملا مشخص‌اند. در اساطیر یونانی، عقرب است که اوریون (جبار) را کشت؛ به همین دلیل این دو صورت فلکی هیچ‌گاه همزمان در آسمان دیده نمی‌شوند. عقرب در تابستان‌های ایران، پایین و نزدیک افق جنوبی دیده می‌شود و منظره‌ای فوق‌العاده زیبا دارد.

5. صورت فلکی لئو (Leo) – شیر

• موقعیت: دایرة‌البروج، بهاری
• مساحت: 947 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: قلب‌الاسد (Regulus)
• بهترین ماه رویت از ایران: فروردین و اردیبهشت

شیر یکی از زیباترین صورت‌ های فلکی بهاری است. شکل سوال‌وار یا داس برعکس آن به راحتی قابل تشخیص است و ستاره رگولوس دقیقا در محل قلب شیر قرار دارد. در اساطیر، این همان شیر نمایی است که هرقل در اولین کار مشهورش کشت.

6. ثور (Taurus) – گاو

• موقعیت: دایرة‌البروج، زمستانی
• مساحت: 797 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: دبران (عین‌الثور – چشم قرمز گاو)
• بهترین ماه رویت از ایران: آذر تا بهمن

ثور یکی از قدیمی‌ترین و زیباترین صورت‌ های فلکی است که واقعا شبیه سر یک گاو خشمگین با دو شاخ بلند است. ستاره قرمز و غول‌پیکر دبران چشم گاو است و درست بالای آن خوشه پروین (ثریا) مثل یک الماس کوچک می‌درخشد؛ همان که در شعر حافظ می‌گوید «زلف آشفته و خوی کرده و خندان لب و مست… پیرهن چاک و غزل‌خوان و صراحی در دست». ایرانی‌ها از هزاران سال پیش ثریا را عروس آسمان می‌نامیدند و شب‌هایی که ثریا غروب می‌کرد، جشن می‌گرفتند که باران خواهد آمد.

7. جوزا (Gemini) – دوپیکر

• موقعیت: دایرة‌البروج، زمستانی-بهاری
• مساحت: 514 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: سرپسین (Pollux)
• بهترین ماه رویت از ایران: دی تا فروردین (بارش جوزایی (Geminids) هر سال اواسط آذر یکی از بهترین شهابی‌بارش‌هاست)

دو ستاره درخشان کاستور و پولوکس مثل دو برادر کنار هم ایستاده‌اند و پاهای‌شان تا ستاره‌های سگ کوچک و سگ بزرگ کشیده شده. در اساطیر یونانی، این دو برادر جدایی‌ناپذیرند؛ کاستور فانی بود و پولکس نیمه‌خدا. وقتی کاستور کشته شد، پولکس از زئوس خواست او را هم فانی کند تا با برادرش باشد. زئوس هر دو را به آسمان برد. هر بار که جوزا را می‌بینید، انگار این عشق برادری ابدی بالای سرتان می‌درخشد.

8. اسب بزرگ (Pegasus) – اسب بالدار

• موقعیت: شمالی، پاییزی
• مساحت: 1121 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: اپسیلون اسب بالدار (Epsilon Pegasi)
• بهترین ماه رویت از ایران: مهر و آبان

مربع بزرگ پگاسوس مثل یک نشانه غول‌پیکر در آسمان پاییز است. فقط کافی است آن چهار ستاره را پیدا کنید، بعد کل آسمان پاییز برایتان باز می‌شود. اسب بالدار در اساطیر یونانی، همان اسبی است که از خون مدوسا زاده شد و پرسئوس با او پرواز کرد. ایرانی‌های قدیم به این مربع «دلو» می‌گفتند و معتقد بودند وقتی دلو بالا می‌آید، زمستان نزدیک است.

9. آندرومدا (Andromeda) – زن برزنجیر

• موقعیت: شمالی، پاییزی
• مساحت: 722 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: سرةالفرس (Alpheratz)
• بهترین ماه رویت از ایران: مهر تا آذر

دختر زیبا و مظلوم اساطیر! آندرومدا به خاطر گناه مادرش (کاسیوپیا) به صخره زنجیر شد تا قربانی هیولای دریایی شود، اما پرسئوس او را نجات داد. سه خط ستاره‌ای که از گوشه مربع پگاسوس بیرون می‌آید، بدن آندرومدا را می‌سازد و در انتهای آن، کهکشان آندرومدا مثل یک بیضی نورانی مه‌آلود با چشم غیرمسلح دیده می‌شود، تنها کهکشانی که بدون تلسکوپ می‌توان دید!

10. قوس (Sagittarius) – کمان‌

• موقعیت: جنوبی، دایرة‌البروج، تابستانی
• مساحت: 867 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: قوس جنوبی (Epsilon Sagittarii)
• بهترین ماه رویت از ایران: تیر تا شهریور (نزدیک افق جنوب)

قوس زیباترین قسمت آسمان تابستان ایران است. شکلش مثل یک قوری چای است (به همین دلیل در انگلیسی به آن Teapot می‌گویند) و وقتی آن را پیدا کنید، ناگهان کل راه شیری درخشان بالای سرتان می‌ریزد. دهانه قوری دقیقا به سمت مرکز کهکشان راه شیری اشاره می‌کند، جایی که سیاه‌چاله عظیم کل کهکشان ما آنجا نشسته است. در شب‌های کویر، قوس آن‌قدر پرستاره و غلیظ است که انگار چای واقعی از آسمان می‌ریزد.

11. دجاجه یا ماکیان (Cygnus) – قو

• موقعیت: شمالی، تابستانی
• مساحت: 804 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: دنب (Deneb)
• بهترین ماه رویت از ایران: تیر تا شهریور

قو یکی از قشنگ‌ترین صورت‌ های فلکی آسمان تابستان است. مثل یک صلیب بزرگ در وسط راه شیری پرواز می‌کند. ستاره دِنب، دم قو، یکی از رئوس مثلث بزرگ تابستانی است. در اساطیر، زئوس خودش را به شکل قو درآورد تا با لدا عشق‌بازی کند. هر بار که صلیب شمالی را می‌بینید، انگار یک قو غول‌پیکر با بال‌های گشوده در راه شیری شناور است.

12. هرکول (Hercules) – زانوزده

• موقعیت: شمالی، تابستانی
• مساحت: 1225 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: بتا زانوزده یا گرزدار (Beta Herculis)
• بهترین ماه رویت از ایران: خرداد تا مرداد

هرکول، قوی‌ترین قهرمان اساطیر یونان، وارونه در آسمان ایستاده! چهار ستاره مرکزی آن شکل یک ذوزنقه (Keystone) می‌سازد و درست در یکی از اضلاع آن، خوشه M13 قرار دارد. بیش از 300 هزار ستاره در یک گوی غلیظ که با یک تلسکوپ 4 اینچ مثل یک توپ برفی درخشان دیده می‌شود.

13. سنبله (Virgo) – دوشیزه

• موقعیت: دایرة‌البروجی، بهاری
• مساحت: 1294 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: بی‌ژوبین (Spica)
• بهترین ماه رویت از ایران: اردیبهشت و خرداد

سنبله یکی از بزرگ‌ترین صورت های فلکی دایرة‌البروج است و سمبه (به معنای خوشه گندم) در دست الهه کشاورزی می‌درخشد. اگر در شب‌های تاریک بهاری به سمت سنبله تلسکوپ بگیرید، وارد قلمرو کهکشان‌ها می‌شوید، ده‌ها کهکشان درخشان فقط در همین منطقه جمع شده‌اند.

14. ارابه‌ ران (Auriga)

• موقعیت: شمالی، زمستانی
• مساحت: 657 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: سروش (Capella)
• بهترین ماه رویت از ایران: دی و بهمن

ارابه‌ ران با ستاره زرد و گرم کَپِلا مثل یک پنج‌ضلعی زیبا بالای سر جبار می‌درخشد. در اساطیر یونانی، ارابه‌ران کسی است که بز معروف (که شیر به زئوس می‌داد) را در آغوش دارد. سه ستاره کوچک کنار کپلا، همان بزغاله‌ها هستند. مردم در زمان‌های خیلی قدیم در این صورت فلکی چوپانی را با گله خود می دیدند. به همین دلیل ستارگان همراه آن‌ را بزغالگان می‌نامند.

15. کلب اکبر (Canis Major) – سگ بزرگ

• موقعیت: جنوبی، زمستانی
• مساحت: 380 درجه مربع
• درخشان‌ترین ستاره: شباهنگ (Sirius)
• بهترین ماه رویت از ایران: دی و بهمن، ساعت 9 تا 10 شب بالا و درخشان در جنوب

شباهنگ آنقدر درخشان است که حتی از داخل تهران و شهرهای بزرگ هم دیده می‌شود و خیلی‌ها اولش فکر می‌کنند هواپیماست یا بشقاب پرنده! در شب‌های سرد و صاف بهمن‌ماه، وقتی جنوب آسمان را نگاه می‌کنید، انگار یک الماس عظیم‌الجثه با رنگ آبی-سفید در حال چشمک زدن مداوم است؛ این شدت درخشش فقط مال شباهنگ است، هیچ ستاره دیگری حتی نزدیکش هم نمی‌شود. ایرانی‌های قدیم به آن «شِعرای یَمانی» می‌گفتند و معتقد بودند وقتی صبح زود قبل از طلوع می‌درخشد، هوای خیلی گرم یا خیلی سرد در راه است.

تفاوت صورت فلکی و برج فلکی

بسیاری فکر می‌کنند این دو یکی هستند اما خیر! صورت فلکی منطقه‌ای واقعی در آسمان با مرزهای مشخص و ستاره‌های متفاوت است، ولی برج فلکی فقط تقسیم‌بندی 360 درجه دایرة‌البروج به 12 بخش مساوی 30 درجه‌ای است که خورشید، ماه و سیارات ظاهرا از آن عبور می‌کنند. مثلا صورت فلکی عقرب خیلی بزرگ‌تر از برج عقرب است و خورشید تقریبا فقط 7 روز در برج عقرب می‌ماند، ولی حدود یک ماه در محدوده صورت فلکی عقرب دیده می‌شود.

تاریخچه صورت‌ های فلکی

قدیمی ترین فهرست شناخته‌شده صورت‌ های فلکی به تمدن بابل (حدود 3000 سال پیش از میلاد) برمی‌گردد. یونانیان باستان این فهرست را گسترش دادند و بسیاری از نام‌های امروزی از اساطیر یونانی گرفته شده‌اند. بطلمیوس در قرن دوم میلادی 48 صورت فلکی را ثبت کرد که هنوز هم همگی معتبرند. در عصر اکتشافات جغرافیایی، صورت‌ های فلکی جنوبی (که از اروپا دیده نمی‌شدند) توسط دریانوردان اروپایی نام‌گذاری شدند. سرانجام در سال 1922، اتحادیه بین‌المللی نجوم 88 صورت فلکی را رسمی کرد و مرزهای دقیق آن‌ها را روی کره آسمانی مشخص کرد.

نقشه صورت‌ های فلکی و بهترین زمان رویت در ایران

در ایران (عرض جغرافیایی حدود 25 تا 40 درجه شمالی) تقریباً تمام صورت‌ های فلکی نیمکره شمالی و بخش زیادی از صورت‌ های فلکی استوایی را می‌توان دید. صورت‌ های فلکی قطبی (مثل دب اکبر و ذاط الکرسی) همیشه در آسمان هستند، اما بقیه بسته به فصل و ساعت شب در افق ظاهر می‌شوند.

فصل	صورت‌ های فلکی قابل رویت از اکثر نقاط ایران
بهار	جبار، جوزا، لئو، سنبله
تابستان	عقرب، قوس، دجاجه، دلفین، هرقل
پاییز	فرس اعظم، آندرومدا، ذات‌الکرسی، حامل المسلسله
زمستان	ثور، جوزا، ارابه‌بان، کلب اکبر، کلب اصغر

جمع بندی

حالا دیگر وقتی شب به پشت‌بام می‌روید یا در کویر دراز می‌کشید، آسمان برایتان یک مشت نقطه نورانی بی‌معنی نیست. دب اکبر جهت شمال را نشانتان می‌دهد، جبار مثل یک جنگجوی غول‌پیکر در زمستان می‌ایستد، عقرب در تابستان با قلب قرمز عنتروس بالای سرتان می‌درخشد، شباهنگ در جنوب چشمک می‌زند و می‌گوید «من اینجام»، قوس قوری‌اش را کج می‌کند و کل راه شیری را در لیوانتان می‌ریزد و آندرومدا از فاصله دو و نیم میلیون سال نوری برایتان دست تکان می‌دهد. این 15 صورت فلکی فقط الگو نیستند؛ آن‌ها کلیدهایی‌اند که درِ تمام آسمان را باز می‌کنند. نظر شما درباره این صورت های فلکی چیست؟

سوالات متداول

علمی و جهانفیزیک و فضا