استاکر کیست؟ + 6 دلیل اصلی رفتار افراد Stalker در روانشناسی

در دنیای معاصر، پدیده استاکر (Stalker) فراتر از یک واژه خارجی رفته و به یک تهدید جدی برای حریم خصوصی و امنیت روانی افراد تبدیل شده است. در این مقاله از نجوافکت به بررسی رفتار این عاشق مزاحم و تعقیب کننده می‌پردازیم.

استاکر کیست؟

مفهوم استاکر در روانشناسی اغلب به شخصی اطلاق می‌شود که دارای وسواس شدید، ناتوانی در کنترل هیجانات و گاه اختلالات شخصیتی است و تلاش می‌کند قربانی را تحت پایش و کنترل مداوم نگه دارد.

شخص استاکر معمولا با ادعای علاقه یا عشق آغاز می‌کند و به تدریج به رفتارهایی نظیر تعقیب، ارسال پیام‌های ناخواسته، بررسی مداوم پروفایل، نظارت بر فعالیت‌ها و حتی تهدید روی می‌آورد. این الگو نه تنها حریم خصوصی را نقض می‌کند، بلکه می‌تواند به تعقیب کننده خطرناکی تبدیل شود که آرامش و امنیت قربانی را به طور جدی به خطر می‌اندازد. این مقاله بر اساس منابع معتبر مانند وبسایت Heriot-Watt University، نوشته شده است.

معنی استاکر در فضای مجازی چیست؟

یکی از رایج‌ترین انواع امروز، سایبر استاکینگ یا تعقیب مجازی است که در فضای مجازی اتفاق می‌افتد؛ مثل چک کردن مداوم پروفایل، کامنت‌های آزاردهنده، تهدید آنلاین یا حتی هک کردن حساب‌ها.

فرق استاکر با طرفدار چیست؟

طرفدار معمولی علاقه‌مند به هنر یا شخصیت سلبریتی محبوب خود می‌شود و حد و مرز را رعایت می‌کند. اما تعقیب کننده یا استاکر سلبریتی ها مرزها را رد می‌کند، حریم خصوصی را نقض کرده و باعث آزار، مزاحمت و ترس می‌شود.

6 دلیل اصلی رفتار استاکرها در روانشناسی

رفتار استاکینگ یا تعقیب معمولا ریشه در مشکلات عمیق روانشناختی دارد. روانشناسان دلایل اصلی را به دسته‌های زیر تقسیم می‌کنند که به هرکدام پرداخته شده است:

1. طرد شدن یا رد شدن (Rejected / Abandonment Rage)

این دلیل اغلب پس از پایان رابطه عاطفی رخ می‌دهد. عاشق مزاحم نمی‌تواند جدایی را بپذیرد و با تعقیب تلاش می‌کند رابطه را بازگرداند یا حداقل کنترل را حفظ کند. احساس خشم ناشی از طرد شدن (Abandonment rage) او را به سمت رفتارهای وسواسی سوق می‌دهد.

2. جستجوی صمیمیت یا عشق خیالی (Intimacy-Seeking / Love Obsessional)

فرد تنها و فاقد روابط نزدیک است و قربانی را به عنوان عشق سرنوشت‌ساز یا شریک ایده‌آل تصور می‌کند. وسواس عاشقانه باعث می‌شود با تعقیب و تماس‌های مکرر سعی کند رابطه‌ای خیالی را واقعی کند.

3. کینه و انتقام (Resentful Stalker)

عاشق مزاحم احساس می‌کند قربانی (یا جامعه) به او ظلم کرده، او را تحقیر کرده یا ناعادلانه رفتار کرده است. تعقیب راهی برای انتقام، ایجاد ترس و تحقیر در قربانی می‌شود. این رفتارها اغلب با خشم انباشته همراه هستند.

4. احساس مالکیت و نیاز به کنترل (Control & Entitlement)

بسیاری از تعقیب کننده‌ها دچار نارسیسیسم آسیب‌پذیر یا احساس حق به رابطه هستند. قربانی را مال خود می‌دانند و تعقیب را ابزاری برای اعمال قدرت، نظارت و جلوگیری از استقلال قربانی می‌بینند.

5. وسواس و ناتوانی در مدیریت هیجانات (Obsession & Emotional Dysregulation)

عاشق مزاحم دائما دچار افکار تکراری (نشخوار فکری) درباره قربانی است. و همراه با مشکلات دلبستگی ناامن، باعث می‌شود فرد نتواند احساسات منفی (اضطراب، خشم، تنهایی) را تحمل کند و با تعقیب سعی در کاهش اضطراب خود دارد.

6. اختلالات روانی زمینه ای (Personality Disorders یا Delusions)

در موارد شدیدتر، اختلالاتی مانند شخصیت خودشیفته، مرزی، پارانوئید یا حتی توهمات اروتومانیک (باور به اینکه قربانی عاشق اوست) نقش اصلی را بازی می‌کنند. تعقیب راهی برای جبران کمبود عزت نفس یا تحقق فانتزی‌های بیمارگونه می‌شود.

نشانه های استاکر

بیماری استاکر، یک پدیده روانشناختی پیچیده است که اغلب از مرزهای عشق یا علاقه ساده فراتر رفته و به الگویی مخرب، وسواسی و گاهی خطرناک تبدیل می‌شود. این رفتار به عنوان یک بیماری مستقل در طبقه‌بندی‌های رسمی روانپزشکی شناخته نمی‌شود؛ بلکه علامت یا نتیجه اختلالات روانی، آسیب‌های عاطفی و الگوهای ناسالم شخصیت است که فرد را به تعقیب مداوم، نظارت ناخواسته و ایجاد ترس در دیگری سوق می‌دهد.

این دلایل اغلب با هم ترکیب می‌شوند و هیچ کدام توجیه‌کننده رفتار آزاردهنده نیستند. استاکینگ همیشه نقض حریم خصوصی و تهدید امنیت است و نیاز به مداخله جدی دارد. نشانه‌های آن عبارتند از:

• چک کردن مداوم پروفایل و پست‌ها
• ارسال پیام‌های مکرر و ناخواسته
• ظاهر شدن ناگهانی در مکان‌های قربانی
• تهدید، آزار یا ایجاد ترس
• جمع‌آوری اطلاعات شخصی بدون اجازه

عوارض روانی استاک شدن و آزار پنهانی برای قربانیان

عوارض روانی استاک شدن برای قربانی بسیار بالا بوده و اغلب او دچار اضطراب شدید، فوبیای اجتماعی، افسردگی، بی‌خوابی و احساس ناامنی دائمی می‌شود. این آزار می‌تواند زندگی روزمره را نابود کند و حتی شخص را نیازمند به کمک روانشناس سازد.

برای مقابله با استاکرها چه رفتار مناسبی باید اتخاذ کرد؟

عاشق مزاحم را با عاشق واقعی اشتباه نگیرید؛ او فقط کسی است که با وسواس و کنترل‌گری، آرامش و امنیت بقیه را به خطر می‌اندازد. اگر روزی با چنین آدمی روبه‌رو شدید، بدانید که تنها نیستید و حق دارید احساس امنیت کنید. برخی از راهکارهایی که پیش رو دارید عبارتند از:

• ارتباط (تلفن، ایمیل، پیامک و…) را کاملا قطع کنید و حتی یک پیام را هم جواب ندهید.
• تمامی پیام‌ها، تماس‌ها، اسکرین‌شات‌ها و بقیه مدارک را ثبت کنید.
• بلاک، ریپورت و خصوصی کردن حساب‌ها را در فضای مجازی جدی بگیرید.
• اشخاص مورد اعتماد خود را از این جریان مطلع کنید تا مورد حمایت قرار گیرید.
• اگر احساس کردید خطر جدی است، بدون معطلی با پلیس فتا (096380) یا 110 تماس بگیرید.

در صورت مواجهه با چنین وضعیتی، با قاطعیت اقدام کنید، شواهد را حفظ نمایید و از نهادهای قانونی کمک بگیرید. امنیت شما اولویت دارد. گرچه مجازات استاکر در قانون ایران، به طور مستقل جرم‌انگاری نشده، اما رفتارهایی مثل تعقیب، مزاحمت، آزار و تهدید اغلب تحت ماده 619 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) پیگیری می‌شود که مجازات حبس از 2 تا 6 ماه و تا 74 ضربه شلاق دارد. اگر مزاحمت تلفنی یا آنلاین باشد، ماده 641 (حبس 1 تا 6 ماه) هم اعمال می‌شود. در موارد شدید، می‌توان به مراجع قانونی مراجعه و از این شخص شکایت کرد.

کلام آخر

استاکر یا تعقیب کننده ابدا عاشق واقعی و فردی بی‌ضرر نیست؛ بلکه شخصی است که با رفتارهای وسواس‌گونه و آزاردهنده، حریم خصوصی، امنیت جسمی و روانی دیگران را به طور جدی تهدید می‌کند. مواجهه با چنین پدیده‌ای نیازمند هوشیاری، اقدام فوری و عدم سکوت است. قانون و حمایت‌های موجود امکان مقابله موثر را فراهم می‌آورند. هر فرد حق دارد در امنیت و آرامش زندگی کند و هیچ‌کس مجاز نیست این حق بنیادین را نقض نماید.

سوالات متداول

سبک زندگیسلامت و بدنعلمی و جهان