ظالم‌ ترین پادشاهان ایران: 12 حاکم ستمگر در تاریخ ایران

ظالم‌ ترین پادشاهان ایران را می‌شناسید؟ در این مقاله از نجوافکت، 12 تا از ستمگرترین حاکمان تاریخ ایران را از نظر می‌گذرانیم که به روش‌های مختلف، نامشان را با قساوت، ناتوانی، خونخواری، بی‌کفایتی و بی‌اعتنایی به رعایا آلوده‌اند.

معرفی ظالم‌ ترین پادشاهان ایران

آماده هستید تا برویم سراغ داستان‌های توطئه، خیانت و عواقب ویرانگر قدرت بدون نظارت ظالم‌ ترین پادشاهان ایران؟ با ما همراه باشید تا تاریخ جالب اما غم‌انگیز بی‌رحم‌ترین، ناتوان‌ترین و بدترین پادشاهان تاریخ ایران را بررسی کنیم. به نظر شما کثیف ترین پادشاه ایران کدام است؟

1. داریوش سوم (Darius III)

• طول عمر: 380 تا 330 قبل از میلاد
• سلطنت: 336 تا 330 قبل از میلاد

در تاریخ هخامنشیان، داریوش سوم به عنوان یکی از ظالم‌ترین شاهان ایران باستان شناخته می‌شود. او آخرین شاه هخامنشی بود که در زمان سلطنتش با مشکلات داخلی و خارجی بسیاری مواجه شد. به دلیل ضعف در مدیریت و ناتوانی در کنترل شورش‌ها و قیام‌ها، به خشونت متوسل می‌شد و همین موضوع دوران سلطنتش را در لیست بدترین حکومت ایران قرار داده است. تضادهای شدید طبقاتی و فساد اداری نیز در حکومت او مشاهده می‌شد.

داریوش سوم در دوران سلطنت خود با خشونت و بی‌کفایتی قابل توجهی مواجه بود. یکی از مصادیق بارز بی‌کفایتی او، ناتوانی در کنترل شورش‌های داخلی بود. او نتوانست به طور موثر با قیام‌های مختلف، به ویژه قیام‌های ساتراپ‌ها، مقابله کند که این امر نشان‌دهنده ضعف حکومت او بود. در مواجهه با تهدیدات خارجی، به ویژه حملات اسکندر مقدونی، به جای اتخاذ تدابیر مناسب، به روش‌های سرکوبگرانه متوسل می‌شد. در جنگ گرانیکوس، او به طرز قابل توجهی با عدم هماهنگی ارتش و ناتوانی در رهبری مواجه شد، که نتیجه‌اش شکست سنگین او بود.

2. یزدگرد سوم (Yazdegerd III)

• طول عمر: 624 تا 651 میلادی
• سلطنت: 632 تا 651 میلادی

یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی بود که بسیاری از منابع، او را یکی از ناتوان‌ترین و ظالم‌ ترین پادشاهان ایران می‎‌دانند. پدر یزدگرد سوم، شهریار و پدربزرگش خسرو دوم بود. او در سن هشت سالگی به سلطنت رسید، اما به دلیل سن کم، قدرت چندانی نداشت و به عنوان یک مقام فرمالیته حکمرانی می‌کرد، در حالی که قدرت واقعی در دست فرماندهان نظامی، درباریان و اعضای قدرتمند طبقه اشراف بود که درگیر جنگ‌های داخلی بودند.

یزدگرد سوم نتوانست جلوی حمله عرب‌ها به ایران را بگیرد و بیشتر دوران سلطنتش را در حال فرار از استانی به استان دیگر گذراند تا شاید ارتشی تشکیل دهد. در این میان، تقریبا به طور کامل از حکومت و توجه به وضعیت مملکت غافل ماند. او در سال 651 به دست آسیابانی نزدیک مرو به قتل رسید و بدین ترتیب سلطنت بیش از 400 ساله آخرین امپراتوری پیش از اسلام ایران و حکومتی که به عنوان بدترین سلسله ایران شناخته می‌شد، پایان یافت.

3. علاءالدین محمد خوارزمشاه (Muhammad II of Khwarazm)

• طول عمر: 1169 تا 1221 میلادی
• سلطنت: 1200 تا 1221 میلادی

علاءالدین محمد خوارزمشاه، پادشاه امپراتوری خوارزم از سال 1200 تا 1221 بود. او به‌ژ خاطر تحریک حمله مغول به خوارزم مشهور است که منجر به ویرانی کامل امپراتوری‌اش شد. این حرکت به حدی تکان‌دهنده و از لحاظ تاریخی مهم بود که نام «حادثه اترار» را بر آن نهادند.

مورخان معتقدند که چنگیزخان خواهان تجارت و روابط دیپلماتیک با خوارزمشاهی بود، لذا کاروانی تجاری به سمت ایران فرستاد. اما محمد خوارزمشاه به جای پذیرش درخواست‌ها با کمال ناپختگی، کاروان‌های مغول را به اتهام جاسوسی دستگیر کرد. این اقدام به حمله مغول‌ها و تخریب شهر اترار انجامید. چنگیزخان به سرعت به دنبال انتقام و گسترش قلمرو خود، نیروهایش را به سمت خوارزم فرستاد. در پی این حمله، شهرهای دیگر خوارزم یکی پس از دیگری به تصرف مغول‌ها درآمدند و وحشت و قساوت آن‌ها جان میلیون‌ها نفر را گرفت.

علاءالدین محمد خوارزمشاه که با واکنش‌های نادرست و ناتوانی در مدیریت بحران مواجه شده بود، در نهایت مجبور به فرار و پنهان شدن شد و نامش در لیست ننگ آمیز کثیف ترین پادشاه ایران جا گرفت. او پس از مدتی درگیری و ناکامی در ایجاد یک ارتش موثر، در سال 1220 به قتل رسید. این حادثه نه تنها به سقوط خوارزمشاهیان انجامید، بلکه باعث تغییرات عمده‌ای در تاریخ منطقه و قدرت‌گیری مغول‌ها در آسیا شد.

4. تیمور لنگ (Timur)

• طول عمر: 1336 تا 1405 میلادی
• سلطنت: 1370 تا 1405 میلادی

تیمورخان معروف به تیمورلنگ، شاید ظالم ترین پادشاه ایران باستان باشد. او یک فاتح ترک‌مغول بود که امپراتوری تیموری را در مناطق افغانستان، ایران و آسیای مرکزی تاسیس کرد. از تیمورلنگ به عنوان فرمانده شکست‌ناپذیری یاد می‌شود که یکی از بزرگ‌ترین رهبران نظامی و تکتیک‌دان‌های تاریخ بود که در لیست بی رحم ترین پادشاه ایران قرار دارد.

تیمور حامی موسسات آموزشی و مذهبی بود، ارتش‌های چندملیتی و چندفرهنگی داشت و در آسیا، آفریقا و اروپا در نظر همه یکی از ستمگرترین حاکمان تاریخ ایران بود و هست. تخمین زده می‌شود که حملات نظامی او باعث مرگ میلیون‌ها نفر شده باشند. از میان تمام مناطقی که او فتح کرد، خوارزم بیشترین آسیب را از فتوحاتش دید؛ چرا که چندین بار علیه او قیام کرد. اقدام‌های تیمورلنگ، جنایت‌کارانه توصیف شده‌اند و مورخان او را یکی از پادشاهان خشونت‌ طلب ایران باستان می‌دانند.

5. شاه محمد خدابنده (Mohammad Khodabanda)

• طول عمر: 1532 تا 1595 میلادی
• سلطنت: 1578 تا 1587 میلادی

محمد خدابنده چهارمین شاه صفوی و یکی از پادشاهان بدنام ایرانی بود که به دست پسرش عباس اول برکنار شد. خدابنده پس از برادرش، اسماعیل دوم به سلطنت رسید. سلطنت خدابنده با ضعف مداوم و درگیری‌های قبیله‌ای به عنوان بخشی از دومین جنگ داخلی عصر صفوی همراه بود. او به عنوان «مردی با ذائقه‌ای متعالی اما شخصیت ضعیف» توصیف شده است. در نتیجه، سلطنت خدابنده دچار فکشنالیسم بیمارگونه‌ای بود و قبیله‌های بزرگ، خودشان را به پسران و وارثان آینده او می‌چسباندند تا به قدرت برسند.

این آشفتگی داخلی، به قدرت‌های خارجی و به ویژه امپراتوری رقیب و همسایه یعنی عثمانیان، فرصتی برای تصرف اراضی ایران داد. فجایع جغرافیایی از جمله فتح پایتخت قدیمی تبریز در سال 1585 یکی از نمونه‌هایی است که سبب شد تا نام محمد خدابنده، در لیست بی‌کفایت‎ترین و ظالم‌ ترین پادشاهان ایران قرار بگیرد. در نهایت، خدابنده در یک کودتا به نفع پسرش شاه عباس اول برکنار شد.

6. شاه صفی یکم (Safi of Persia)

• طول عمر: 1611 تا 1642 میلادی
• سلطنت: 1629 تا 1642 میلادی

سام میرزا که به نام سلسله‌ای خود شاه صفی شناخته می‌شود، ششمین شاه صفوی ایران بود. صفی شخصیتی منزوی و منفعل بود و نتوانست خلا قدرتی را که پدربزرگش به جا گذاشته بود پر کند؛ بنابراین تعجبی ندارد که سر از لیست ستمگرترین حاکمان تاریخ ایران دربیاورد. مقامات او به تضعیف قدرتش پرداختند و شورش‌های مداوم در سرتاسر قلمرو رخ می‌داد.

یک نمونه از خشونت‌های صفی در شب 20 فوریه 1632 اتفاق افتاد که به «مبعث خونین» معروف است. در آن شب، بعد از سوء قصد نافرجامی که به جان شاه شد، چهل زن در حرمسرا به قتل رسیدند و به روایت برخی منابع، تعدادی از زنان و دختران جوان زنده به گور شدند. آخرین اقدام او در این زمینه، قتل صدراعظمش میرزا طالب خان بود. از این حیث، می‌شود شاه صفی را با یکی از ظالم‌ترین شاهان عثمانی به نام ابراهیم دیوانه مقایسه کرد.

شاه صفی در نهایت به علت افراط در نوشیدن الکل درگذشت و کشوری را از خود به جا گذاشت که کوچک‌تر از زمانی بود که آن را به ارث برده بود. او نه تنها یکی از ستمگرترین حاکمان تاریخ ایران، بلکه یکی از ضعیف‌ترین سلاطین و فاقد کاریزما بود و بانی مشکلات زیادی شد.

7. شاه سلطان حسین (Soltan Hoseyn)

• طول عمر: 1668 تا 1727 میلادی
• سلطنت: 1694 تا 1722 میلادی

شاه سلطان حسین، آخرین شاه صفوی ایران به عنوان یکی از ناکارآمدترین و ضعیف‌ترین پادشاهان تاریخ ایران شناخته می‌شود. سلطنت او در شرایط بحرانی و ضعف‌های ساختاری آغاز شد و در نهایت به افول دودمان صفوی و از دست رفتن استقلال کشور انجامید. شاید دقیقا نتوانیم سلطان حسین را یکی از ظالم‌ ترین پادشاهان ایران بدانیم؛ او به طور کلی طبعی آرام، ساده و خوش باور داشت که کاریزما و استقامتی از خود نشان نمی‎‌داد و همین خصوصیات، صلاحیت او برای سلطنت بر ایران را زیر سوال می‌برند.

یکی از دلایل اصلی بی‌کفایتی سلطان حسین، عدم توانایی او در مدیریت و کنترل درگیری‌های داخلی و قبیله‌ای بود. در این دوران، قزلباش‌ها و سایر قبایل در حال جنگ و نزاع بودند و او نتوانست به عنوان یک پادشاه قاطع، این تنش‌ها را حل کند. همچنین، او به دلیل ضعف شخصیت و عدم اراده، قدرت را به دست اطرافیان خود سپرده بود که این امر موجب افزایش فساد و بی‌ثباتی در دولت شد. سلطنت او شاهد افول دودمان صفوی بود که از اوایل قرن 16 بر ایران حکومت می‌کرد؛ از همین رو به عنوان یک پادشاه منفور ایران در تاریخ ماندگار شد.

8. عادل شاه افشار (Adel Shah)

• طول عمر: 1736 تا 1749 میلادی
• سلطنت: 1747 تا 1748 میلادی

علی‌قلی‌خان افشار که پس از به قدرت رسیدن به عادل شاه معروف شد، دومین پادشاه سلسله افشاریه و برادرزاده نادر شاه افشار بود. در سن بیست و چهار سالگی بر تخت نشست و به مدت یک سال زمام امور ایران را در دست داشت. در همین مدت کوتاه، حجم عظیمی از اقدام‎‌های وحشیانه و بی‌رحمانه را ترتیب داد و نامش در میان ترسناک ترین پادشاهان ایران قرار گرفت.

یکی از نخستین اقدامات خونبار عادل شاه، کشتار تمامی فرزندان و همسران نادر شاه بود. او حتی به کودک چهار ساله‌ای به نام محمود خان نیز امان نداد. تنها شاهرخ میرزا، نوه نادر شاه، از این کشتار جان سالم به در برد و به طور مخفیانه زنده ماند. اما عادل شاه با انتشار خبر مرگ شاهرخ، قصد داشت تا در صورت عدم پذیرش حکومت خود توسط مردم، وی را به عنوان آخرین بازمانده از خاندان افشاریه و صفویه بر تخت بنشاند و به نوعی از دودمان افشاری او سوءاستفاده کند.

9. آغا محمد خان قاجار (Agha Mohammad Khan Qajar)

• طول عمر: 1742 تا 1797 میلادی
• سلطنت: 1794 تا 1797 میلادی

احتمالا نام ظالم‌ ترین پادشاهان ایران که می‌آید، پیش از هر چیزی به یاد آغا محمدخان قاجار می‌افتید. این شاه روانپریش که با نام سلطنتی آغا محمد شاه شناخته می‌شود، بنیان‌گذار دودمان قاجار در ایران بود. او نه تنها یکی از ستمگرترین حاکمان تاریخ ایران بود، بلکه به عنوان بدترین پادشاه قاجار نیز شناخته می‌شود.

سلطنت آقا محمد خان به خاطر بازگشت ایران به یکپارچگی و مرکزیت و انتقال پایتخت به تهران که هنوز هم به عنوان پایتخت باقی مانده است، معروف است. به خاطر رفتار خشن و طماعانه‌اش، به ویژه در دوران دوباره‌تسلیم‌سازی گرجستان، یکی از بدترین پادشاه های ایران شناخته می‌شود. آغامحمدخان پایتخت گرجستان، تفلیس را غارت کرد، بسیاری از ساکنان آن را به قتل رساند و حدود 15 هزار گروگان گرجی را به ایران بازگرداند.

10. فتحعلی شاه قاجار (Fath-Ali Shah Qajar)

• طول عمر: 1772 تا 1834 میلادی
• سلطنت: 1797 تا 1834 میلادی

فتحعلی شاه قاجار دومین شاه (سلطان) قاجار در ایران بود. در دوران او، قلمرو ایران از چیزی که در ابتدای سلطنتش تحویل گرفته بود کوچک‌تر شد و همین بی‌کفایتی، او را در لیست کثیف ترین پادشاه ایران جا داد. دوران شاهی او شاهد واگذاری غیرقابل بازگشت سرزمین‌های شمالی ایران در قفقاز، شامل گرجستان، داغستان، آذربایجان و ارمنستان به امپراتوری روسیه پس از جنگ‌های روس و ایران و توافق‌نامه‌های گلستان و ترکمنچای بود. تاریخ‌نگار، جوزف م. آپتون درباره فتحعلی خان قاجار چنین می‌نویسد:

در میان ایرانیان به سه چیز معروف است: ریش بسیار بلندش، کمر زنبوری‌اش و نسلش.

در اواخر دوران سلطنت فتحعلی شاه، مشکلات اقتصادی و نظامی، ناکارآمدی‌های عملی و فنی، ایران را به آستانه فروپاشی دولتی رسانده بودند. تکاپو و درگیری درباریان برای دستیابی به تاج و تخت بعد از مرگ شاه نیز به این تنش‌ها دامن می‌زد. در دوران حکومت فتحعلی شاه، پرتره‌های فراوانی از خود شاه و اطرافیانش خلق شد تا یحتمل بازماندگان و نسل‌های بعدی، آگاه باشند که یکی از بی لیاقت‌ترین شاه های ایرانی چه فیسی داشته است. بد نیست بدانید یکی از محبوب‌ترین بازیگران خانم ایرانی تبار هالیوود یعنی سارا شاهی، ندیده فتحعلی شاه و از بازماندگان قاجار است.

11. ناصرالدین شاه قاجار (Naser al-Din Shah Qajar)

• طول عمر: 1831 تا 1896 میلادی
• سلطنت: 1848 تا 1896 میلادی

ناصرالدین شاه چهارمین شاه قاجار ایران بود که به دلیل ترور شدنش، برخی منابع او را به تملق «شاه شهید» می‌نامیدند. اما او هم یکی از ناکارآمدترین و ظالم‌ ترین پادشاهان ایران است. ناصرالدین شاه اولین پادشاه مدرن ایرانی بود که به طور رسمی از اروپا دیدن کرد. وی به عنوان یک مدرنیست، اجازه تاسیس روزنامه را در کشور داد، از فناوری‌های مدرنی مانند تلگراف و عکاسی استفاده کرد و برنامه‌هایی برای ایجاد راه‌آهن و کارهای آبیاری داشت.

با وجود اصلاحات مدرنیزه‌اش در زمینه آموزش، اصلاحات مالیاتی‌اش توسط افراد در قدرت سو استفاده شد و دولت به عنوان دولتی فاسد و ناتوان در محافظت از مردم عادی در برابر سوءاستفاده‌های طبقه بالا تلقی می‌شد که این امر به افزایش احساسات ضد دولتی منجر گردید. مخبرالسلطنه درباره ناصرالدین شاه چنین نوشته است:

به نزدیک‌ترین رجال اعتماد نداشت. با توجهی که ناصرالدین‌شاه به تعالی ملت و دولت داشت و موانعی که در کار می‌دید، می‌شود گفت شاهی بود مستاصل و اواخر مایوس.

در سفرنامه کارلا سرنا، جهانگرد ایتالیایی که مدتی در ایران اقامت داشت، ناصرالدین شاه معتقد به خرافات توصیف شده است که باورهای عوامانه در نظرش بر مذهب می‌چربید. سرنا در ادامه می‌نویسد:

نخستین مشاور او منجّم اوست؛ بنابراین می‌توان گفت که قسمت اعظم سرنوشت مملکت به دست منجّم باشی است.

در سال 1852، ناصرالدین شاه، اصلاح‌طلب معروف ایرانی یعنی امیرکبیر را برکنار و اعدام کرد و همین اقدامش باعث شد تا یکراست به عنوان یکی از ظالم‌ ترین پادشاهان ایران شهرت بدی پیدا کند. بسیاری معتقدند که با او، چشم‌انداز ایران مستقل تحت رهبری شایسته‌سالاری به جای خویشاوندسالاری نیز از بین رفت. او در حین بازدید از یک زیارتگاه در ری نزدیک تهران و به دست میرزا رضا کرمانی، یکی از پیروان سید جمال الدین اسد آبادی به قتل رسید.

12. رضاشاه پهلوی (Reza Shah)

• طول عمر: 1878 تا 1944 میلادی
• سلطنت: 1925 تا 1941 میلادی

رضاخان، قزاق نیمه بیسوادی که بنیانگذار سلسله پهلوی شد، یکی از ظالم‌ ترین پادشاهان ایران بود که به باور برخی، خدماتی نیز برای کشور انجام داد. یکی از مصادیق بارز ظلم او، سرکوب شدید مخالفان سیاسی بود؛ او با استفاده از نیروی نظامی و پلیس، به خفقان سیاسی دامن زد و منتقدان را به زندان انداخت یا اعدام کرد که همین موارد او را به لیست خونخوار ترین پادشاه ایران رسانده است. همچنین سیاست‌های او در جهت نوسازی کشور و مدرنیزاسیون به هزینه‌های اجتماعی سنگینی تمام شد.

از سوی دیگر، بی‌کفایتی او در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی نیز به ایجاد بحران‌های عمیق اقتصادی انجامید. پروژه‌های ناتمام و فساد مالی در دوران او به تضعیف بنیادهای اقتصادی کشور کمک کرد. عواقب تصمیم‌های او، به ویژه در مواجهه با بحران‌ها، منجر به سقوط او در سال 1320 شمسی شد. تسلیم به متفقین و از دست دادن قدرت، نه تنها پایان حکومت او بود، بلکه پایه‌گذار تحولات سیاسی و اجتماعی گسترده‌تری در ایران شد. این تحولات به ظهور جنبش‌های جدید و تغییر در ساختار قدرت در دهه‌های بعدی انجامید.

جمع بندی

نقد و بررسی تاریخ خیانت‌ های پادشاهان ایران، با تناقض‌ها و جدال‌های زیادی همراه است و همچنان درباره بسیاری از سلاطین، به ویژه در سلسله‌های هخامنشی، قاجار و پهلوی بین علما اختلاف است که دقیقا کدام حکام را می‌توان ظالم‌ ترین پادشاهان ایران نامید. امروز تلاش کردیم تا نگاهی به سرگذشت بی رحم ترین پادشاهان تاریخ ایران و مصادیق بی‌لیاقتی، بی‌کفایتی و ظلمی  که بر این ملت روا داشته شد بیندازیم. بررسی بهترین و بدترین شاه ایران کمک می‌کند تا از تاریخ، درس‌های ارزشمندی برای آینده کشور بگیریم. به نظر شما ظالم ترین پادشاه در ایران کیست؟ انتظار داشتید نام کدام پادشاه را در لیست ببینید؟ مشتاق شنیدن نظرات شما هستیم.

سوالات متداول